Rodzaje zwierząt

Świat zwierząt zachwyca swoją różnorodnością. Na naszej planecie żyją miliony gatunków zwierząt – od mikroskopijnych organizmów bezkręgowych po ogromne ssaki morskie. Naukowcy szacują, że może istnieć nawet 8–10 milionów gatunków zwierząt, choć dotychczas opisano około 2 milionów. Oznacza to, że wiele stworzeń wciąż czeka na odkrycie i zbadanie. Zwierzęta zasiedlają niemal każdy zakątek Ziemi: spotkamy je w głębinach oceanów, na szczytach gór, w gorących pustyniach i zimnych rejonach polarnych.

Co sprawia, że organizm zalicza się do królestwa zwierząt? Przede wszystkim zwierzęta są organizmami wielokomórkowymi, które odżywiają się w sposób heterotroficzny (czyli pobierają pokarm z otoczenia). Większość z nich ma zdolność aktywnego poruszania się i reagowania na bodźce ze środowiska. W świecie fauny występują rozmaite formy i strategie przystosowawcze – niektóre gatunki latają, inne pływają, pełzają lub biegają. Dzięki ewolucji wykształciły się przeróżne rodzaje zwierząt, różniące się wyglądem, trybem życia i siedliskiem. Aby uporządkować tę ogromną różnorodność, biolodzy opracowali system klasyfikacji, dzieląc zwierzęta na mniejsze grupy według cech wspólnych.

Najważniejszy podział wyróżnia zwierzęta kręgowe i bezkręgowe. Kręgowce to te, które posiadają wewnętrzny szkielet i kręgosłup, natomiast bezkręgowce nie mają kręgosłupa. W dalszej części przewodnika omówimy główne grupy zwierząt – od dobrze nam znanych ssaków i ptaków, po mniej oczywiste bezkręgowce, takie jak owady czy mięczaki. Poznamy cechy charakterystyczne każdej z tych grup oraz przykłady należących do nich gatunków. Zapraszamy do lektury tego przewodnika po fascynującym królestwie zwierząt.

Kręgowce – zwierzęta z kręgosłupem

Kręgowce to grupa zwierząt, które posiadają wewnętrzny szkielet z kręgosłupem. Do kręgowców należą wszystkie dobrze znane ssaki, ptaki, gady, płazy i ryby. Choć stanowią one tylko niewielki ułamek wszystkich gatunków (około 60 tysięcy spośród milionów gatunków zwierząt), odgrywają szczególną rolę w ekosystemach i są nam najbliżej znane. Kręgowce cechuje zwykle większy rozmiar ciała i bardziej złożona budowa niż bezkręgowce, a także rozwinięty układ nerwowy. Poniżej przedstawiamy główne gromady zwierząt kręgowych i ich charakterystykę.

Ssaki (Mammalia)

Ssaki to zwierzęta, które karmią swoje młode mlekiem matki (dzięki obecności gruczołów mlekowych). Ciało ssaków pokryte jest zazwyczaj włosami lub futrem, co pomaga w utrzymaniu ciepła. Większość ssaków jest stałocieplna, co oznacza, że utrzymują stałą temperaturę ciała niezależnie od otoczenia. Obecnie znanych jest około 5500 gatunków ssaków, zamieszkujących rozmaite środowiska na całym świecie. Do tej gromady należą bardzo zróżnicowane gatunki – od malutkich ryjówek i nietoperzy po olbrzymie wieloryby i słonie. Ssaki zasiedlają wszystkie możliwe środowiska: lądy, oceany (np. delfiny, foki) oraz powietrze (jedynymi latającymi ssakami są nietoperze). Człowiek również jest ssakiem. Wśród ssaków wyróżniamy podgrupy, takie jak stekowce (jajorodne ssaki, np. dziobak i kolczatka w Australii), torbacze (żyworodne, ale rodzące niedojrzałe młode rozwijające się następnie w torbie, np. kangury, koala, wombaty) oraz łożyskowce, do których należy większość znanych zwierząt tej gromady (ssaki łożyskowe rodzą względnie dobrze rozwinięte młode i obejmują tak różne zwierzęta jak gryzonie, drapieżne, parzystokopytne czy naczelne).

Ptaki (Aves)

Ptaki to gromada ciepłokrwistych kręgowców, których cechą wyróżniającą są pióra. Większość ptaków potrafi latać dzięki obecności skrzydeł, choć istnieją też ptaki nielotne (np. struś, pingwin, kiwi). Ptaki składają jaja otoczone twardą skorupką. Mają lekkie, a zarazem wytrzymałe kości (często pneumatyczne, wypełnione powietrzem), co ułatwia latanie. Obecnie żyje około 10 tysięcy gatunków ptaków, zasiedlających przeróżne siedliska – od lasów tropikalnych, przez obszary polarne, po oceaniczne wyspy. Wiele ptaków odbywa dalekie migracje – np. bociany pokonują tysiące kilometrów między Europą a Afryką, a rybitwa popielata krąży między biegunem północnym a południowym. Przykłady ptaków to mały koliber (jeden z najmniejszych kręgowców) oraz albatros o ogromnej rozpiętości skrzydeł, a także dobrze znane bociany, orły czy wróble. Ptaki odgrywają istotną rolę w przyrodzie – wiele z nich to zapylacze (np. kolibry) lub drapieżniki kontrolujące populacje gryzoni i owadów, a także ważne ogniwa łańcuchów pokarmowych.

Gady (Reptilia)

Gady to zmiennocieplne kręgowce pokryte suchą, łuskowatą skórą. Do gadów zaliczamy m.in. węże, jaszczurki, żółwie oraz krokodyle. Współcześnie znamy około 11 tysięcy gatunków gadów. Większość z nich składa jaja o skórzastej lub twardej osłonie, a młode wykluwają się jako miniatury dorosłych osobników (gady nie przechodzą postaci larwalnej tak jak płazy). Gady dominowały na Ziemi w erze dinozaurów – warto pamiętać, że ptaki wyewoluowały z gadów (a dokładniej z dinozaurów teropodów), co czyni je bliskimi kuzynami gadów we współczesnej systematyce. Współczesne gady zamieszkują głównie ciepłe regiony świata, choć niektóre, jak żółwie morskie czy węże wodne, przystosowały się do życia w wodzie. Cechuje je wolniejsza przemiana materii niż u ssaków czy ptaków, przez co potrafią długo wytrzymywać bez pokarmu. Niektóre węże (np. dusiciele) mogą miesiącami nie jeść po obfitym posiłku. Gady wykazują też interesujące zachowania – np. pytony i kobry potrafią przez pewien czas opiekować się złożonymi jajami, ogrzewając je ciałem. Przykładowymi gadami są kobra królewska (jadowity wąż), gekon (niewielka jaszczurka potrafiąca chodzić po pionowych powierzchniach) czy kameleon słynący ze zmiany ubarwienia. Największą współczesną jaszczurką jest waran z Komodo (do 3 metrów długości), a najcięższym wężem – anakonda zielona z Ameryki Południowej.

Płazy (Amphibia)

Płazy to grupa kręgowców, które prowadzą dwuśrodowiskowy tryb życia – ich rozwój obejmuje stadium larwalne w wodzie oraz postać dorosłą zdolną do życia na lądzie. Najbardziej znane płazy to żaby, ropuchy, traszki i salamandry. Larwy płazów (kijanki) oddychają skrzelami i żyją w wodzie, natomiast dorosłe osobniki mają płuca i często skórę pomagającą w wymianie gazowej. Płazy mają cienką, wilgotną skórę, przez którą mogą chłonąć wodę i tlen, ale przez to są wrażliwe na wysychanie oraz zanieczyszczenia środowiska. Większość płazów składa skrzek w wodzie, z którego wylęgają się larwy. Na świecie występuje około 8 tysięcy gatunków płazów, głównie w wilgotnych ekosystemach takich jak lasy deszczowe czy strefy umiarkowane o dostępie do wody. Niestety wiele gatunków płazów jest obecnie zagrożonych wymarciem z powodu utraty siedlisk, zanieczyszczeń oraz chorób (np. grzybicy chytrid). Przykładem płaza jest rzekotka drzewna (żaba żyjąca na drzewach) czy salamandra plamista występująca także w Polsce. Płazy są ważnym wskaźnikiem kondycji środowiska – zanik płazów często świadczy o problemach ekologicznych.

Ryby (Pisces)

Ryby to najbardziej zróżnicowana grupa kręgowców, obejmująca ponad 30 tysięcy opisanych gatunków żyjących w wodach słodkich i słonych. Ciało ryb jest opływowe i pokryte łuskami (choć u niektórych, jak sum, łuski zanikły). Ryby oddychają za pomocą skrzeli, filtrując tlen rozpuszczony w wodzie. Większość porusza się dzięki płetwom. Wyróżniamy ryby kostnoszkieletowe (posiadające kostny szkielet, np. karp, tuńczyk) oraz chrzęstnoszkieletowe (o szkielecie z chrząstki, np. rekiny i płaszczki). Ryby są zmiennocieplne. Rozmnażają się głównie przez składanie ikry (jaj) w wodzie, z której wylęgają się młode, ale niektóre (np. gatunki rekinów) rodzą młode wprost do wody. Niektóre ryby, jak dwudyszne, potrafią oddychać powietrzem atmosferycznym i przetrwać okresy suszy zagrzebane w mule. Różnorodność ryb jest ogromna – od maleńkich, kilkucentymetrowych rybek akwariowych po rekina wielorybiego osiągającego ponad 12 metrów długości. Najcięższą rybą kostną jest samogłów (waga do 2 ton). Ryby stanowią podstawę ekosystemów wodnych i są też ważne dla człowieka jako źródło pożywienia (rybołówstwo).

Bezkręgowce – bogactwo świata bez kręgosłupa

Bezkręgowce stanowią przeważającą większość królestwa zwierząt – to wszystkie zwierzęta pozbawione kręgosłupa i wewnętrznego szkieletu kostnego. Do bezkręgowców zalicza się niezliczone grupy, w tym stawonogi, mięczaki, pierścienice, parzydełkowce, szkarłupnie, gąbki i wiele innych. Są one niezwykle zróżnicowane pod względem budowy i wielkości – od mikroskopijnych organizmów (np. wrotki czy niesporczaki) po całkiem duże bezkręgowce (np. kałamarnice osiągające kilka metrów długości). Bezkręgowce zamieszkują wszystkie środowiska: większość owadów żyje na lądzie, ale bezkręgowce opanowały też morza (np. koralowce, meduzy, skorupiaki) i środowiska słodkowodne, a nawet glebę oraz wnętrza innych organizmów (pasożyty). Poniżej omówimy najważniejsze grupy bezkręgowców.

Owady (Insecta)

Owady to najliczniejsza grupa zwierząt na Ziemi. Opisano naukowo ponad milion gatunków owadów, a szacuje się, że faktyczna ich liczba może sięgać kilku milionów. Owady mają segmentowane ciało podzielone na głowę, tułów i odwłok, sześć odnóży, a większość posiada skrzydła (to jedyne bezkręgowce zdolne do aktywnego lotu). Do owadów należą m.in. motyle, chrząszcze, muchy, osy, pszczoły i mrówki. Różnią się one wyglądem i trybem życia: np. motyle przechodzą przeobrażenie zupełne (od gąsienicy do poczwarki i dorosłego osobnika), natomiast u prostoskrzydłych jak szarańcza przeobrażenie jest niezupełne. Owady odgrywają ogromną rolę w ekosystemach – wiele z nich zapyla rośliny (np. pszczoły), inne rozkładają martwą materię, a niektóre są uciążliwymi szkodnikami upraw. Społeczne owady, takie jak pszczoły, mrówki i termity, tworzą zorganizowane kolonie z podziałem ról (królowa, robotnice, żołnierze). Owady przystosowały się do niemal wszystkich środowisk – od tropików po tundrę – i często wykazują zadziwiające zdolności (np. mrówki potrafią wspólnie przenosić ciężary wielokrotnie przekraczające masę pojedynczej robotnicy, a niektóre chrząszcze są w stanie udźwignąć kilkaset razy więcej niż same ważą).

Pajęczaki (Arachnida)

Pajęczaki to gromada stawonogów obejmująca m.in. pająki, skorpiony, roztocza i kleszcze. Cechuje je ciało podzielone na dwie główne części (część głowowo-tułowiowa i odwłok) oraz osiem nóg. Pajęczaki nie mają skrzydeł ani czułków (w odróżnieniu od owadów). Opisano około 100 tysięcy gatunków pajęczaków, z czego znaczną część stanowią roztocza i pająki. Wiele z nich to drapieżniki – np. pająki polują na owady za pomocą sieci lub jadu, a skorpiony wyposażone są w kolec jadowy. Roztocza i kleszcze często są pasożytami żywiącymi się krwią lub tkankami innych zwierząt. Pajęczaki zamieszkują głównie środowiska lądowe, choć niektóre roztocza przystosowały się do życia w wodzie. Przykładem fascynującego pajęczaka jest ptasznik – duży pająk żyjący w tropikach (największy z nich, ptasznik goliat, osiąga do 30 cm rozpiętości odnóży), czy skorpion cesarski świecący w świetle UV. Choć budzą czasem strach, pajęczaki pełnią ważną rolę, regulując liczebność owadów i innych drobnych bezkręgowców.

Skorupiaki (Crustacea)

Skorupiaki to przede wszystkim mieszkańcy wód – zarówno mórz i oceanów, jak i wód śródlądowych – choć niektóre, jak lądowe stonogi (np. dobrze znany prosionek, zwany potocznie „stonogiem”), żyją w wilgotnym środowisku lądowym. Skorupiaki mają zróżnicowane kształty i rozmiary. Ich ciało zwykle podzielone jest na głowotułów i odwłok, a charakterystyczne są dwie pary czułków na głowie. Wiele posiada pancerz chitynowy wysycony solami wapnia, co nadaje im twardość (np. kraby, homary i raki mają twarde pancerze chroniące ciało). Skorupiaki oddychają skrzelami. Opisano kilkadziesiąt tysięcy gatunków skorupiaków – od mikroskopijnych form planktonowych (jak rozwielitki czy kryl, stanowiący pokarm wielorybów) po pokaźne kraby. Największym lądowym stawonogiem jest krab palmowy (zwany też kokosowym), który potrafi wspinać się na drzewa i rozłupywać kokosy potężnymi szczypcami. W grupie skorupiaków znajdziemy zarówno maleńkie organizmy filtrujące wodę, jak i duże zwierzęta – np. krab pacyficzny ma rozpiętość odnóży dochodzącą do kilku metrów. Znane są też krewetki, homary, langusty – cenione również jako owoce morza. Skorupiaki pełnią kluczowe funkcje w ekosystemach wodnych, uczestnicząc w łańcuchach pokarmowych jako filtratorzy, detrytusożercy czy drapieżniki.

Mięczaki (Mollusca)

Mięczaki to bardzo zróżnicowane bezkręgowce o miękkim ciele, często chronionym przez muszlę. Należą do nich m.in. ślimaki, małże oraz głowonogi. Ślimaki mają jednoczęściową spiralną muszlę (choć istnieją też ślimaki bezmuszlowe, jak nagie pomrowy) i poruszają się na umięśnionej nodze, zostawiając ślad śluzu. Małże (np. ostrygi, szczeżuje) posiadają muszlę dwuczęściową i prowadzą osiadły lub mało ruchliwy tryb życia, filtrując wodę w poszukiwaniu pokarmu. Najbardziej zaawansowane mięczaki to głowonogi – np. ośmiornice, kałamarnice i mątwy. Nie mają one zewnętrznej muszli (lub jest ona zredukowana wewnętrznie, jak u mątw), cechują się za to doskonałym układem nerwowym i inteligencją (ośmiornice uchodzą za jedne z najbardziej inteligentnych bezkręgowców), a także umiejętnością szybkiej zmiany ubarwienia. Mięczaki zasiedlają głównie środowiska wodne (morza, oceany, rzeki), choć wiele ślimaków żyje też na lądzie (np. w lasach czy ogrodach). Są ważnym elementem sieci pokarmowych – np. małże filtrując wodę oczyszczają ją, ślimaki lądowe rozkładają materię roślinną, a głowonogi są drapieżnikami kontrolującymi populacje ryb i innych morskich zwierząt. Największe mięczaki to kalmar kolosalny, który może osiągać do 14 metrów długości i ma oczy o średnicy 30 cm – do dziś pozostaje rzadko obserwowanym mieszkańcem głębin.

Inne ważne grupy bezkręgowców

Poza stawonogami i mięczakami, istnieje wiele innych grup bezkręgowców zasługujących na uwagę. Jedną z nich są pierścienice – robaki o segmentowanym ciele, do których należą dżdżownice, pijawki oraz morskie wieloszczety. Dżdżownice spulchniają glebę i przyczyniają się do jej żyzności, natomiast pijawki (np. pijawka lekarska) są znane z pasożytnictwa na kręgowcach i znalazły nawet zastosowanie w medycynie.

Kolejną grupą są nicienie – drobne, nitkowate robaki, często mikroskopijne. Wiele nicieni to pasożyty roślin i zwierząt (np. glisty, owsiki), inne żyją swobodnie w glebie czy wodzie, odgrywając rolę w rozkładzie materii organicznej.

Parzydełkowce (Cnidaria) to zwierzęta wodne, odznaczające się obecnością komórek parzydełkowych służących do obrony i chwytania ofiary. Zaliczamy do nich meduzy, koralowce oraz polipy (np. ukwiały). Występuje około 10 tysięcy gatunków parzydełkowców na świecie. Meduzy pływają swobodnie i często urzekają pięknym, galaretowatym wyglądem, ale kontakt z nimi może być niebezpieczny ze względu na parzydełka (np. australijska osa morska ma jad mogący być śmiertelnym dla człowieka). Koralowce zaś budują rafy koralowe – jedne z najbardziej bioróżnorodnych ekosystemów na Ziemi. Niestety, rafy te są zagrożone przez ocieplenie klimatu i zakwaszenie oceanów.

Warto wspomnieć też o szkarłupniach (Echinodermata), które są wyjątkowymi morskimi bezkręgowcami o symetrii promienistej. Do szkarłupni należą rozgwiazdy, jeżowce, strzykwy (ogórki morskie) i liliowce. Mają one wapienny szkielet wewnętrzny i unikalny układ wodny pełniący funkcje lokomotoryczne. Rozgwiazdy potrafią regenerować utracone ramiona i trawią ofiary, wyrzucając żołądek na zewnątrz ciała, a jeżowce odgrywają istotną rolę w kontrolowaniu porostu glonów na dnie morza.

Najprostsze zwierzęta bezkręgowe to gąbki (Porifera). Żyją one przytwierdzone do podłoża na dnie wód i filtrują cząstki pokarmu z wody przepływającej przez ich porowate ciała. Gąbki nie mają tkanek ani narządów, reprezentując pradawny etap ewolucji zwierząt.

Jak widać, bezkręgowce to niezwykle zróżnicowana i fascynująca grupa. Choć często mniej dostrzegane na co dzień niż kręgowce, stanowią fundament większości ekosystemów i zadziwiają swoimi przystosowaniami.

Zwierzęta udomowione: domowe i hodowlane

Od tysięcy lat człowiek nawiązuje bliskie relacje ze zwierzętami, oswajając i udomawiając niektóre gatunki. Zwierzęta domowe to takie, które trzymamy w domach dla towarzystwa lub innych korzyści, natomiast zwierzęta hodowlane (gospodarskie) są chowane głównie dla produktów, które dostarczają (jak mięso, mleko, jajka, wełna) lub do pracy. Proces udomowienia często prowadzi do zmian cech fizycznych i behawioralnych zwierząt – stają się łagodniejsze, pojawiają się odmiany barwne czy cechy korzystne dla człowieka (np. owce o grubszej wełnie). Choć wszystkie udomowione gatunki pochodzą od dzikich przodków, na przestrzeni pokoleń przystosowały się do życia w otoczeniu człowieka i wyewoluowały liczne rasy o pożądanych cechach.

Psy i koty – najbliżsi towarzysze człowieka

Najpopularniejsze zwierzęta domowe na świecie to bez wątpienia psy i koty. Pies został udomowiony z wilka około 15 tysięcy lat temu i od tamtej pory stał się najwierniejszym przyjacielem człowieka. Różnorodność ras psów jest ogromna – od maleńkich chihuahua po potężne dogi. Psy służą ludziom nie tylko jako towarzysze, ale także jako pomocnicy (np. psy pasterskie, psy przewodniki, psy policyjne). Koty udomowiono prawdopodobnie już około 6 tysięcy lat temu (za czasów starożytnego Egiptu) z dzikich kotowatych. Dziś kot domowy jest cenionym towarzyszem, znanym z niezależnego charakteru. Zarówno psy, jak i koty pełnią ważną rolę w życiu wielu rodzin, dostarczając radości oraz pomagając w redukcji stresu.

Inne popularne zwierzęta domowe

Oprócz psów i kotów ludzie trzymają w domach wiele innych gatunków. Bardzo rozpowszechnione są gryzonie, takie jak chomiki, świnki morskie (kawie domowe) czy szczury hodowlane – są stosunkowo niewielkie, łatwe w utrzymaniu i często stanowią pierwsze zwierzątko dla dziecka. Popularne są także króliki domowe, które wymagają nieco więcej przestrzeni.

Wiele osób decyduje się na trzymanie ptaków – np. papug (falistych, nimf, żako) lub kanarków, które umilają dom swym śpiewem. W akwariach hodujemy rybki akwariowe o ozdobnych barwach (np. gupiki, złote rybki, skalary) – obserwacja podwodnego świata w miniaturze to dla wielu pasja.

Coraz częściej spotyka się także bardziej egzotyczne domowe pupile: gady (np. gekony, węże zbożowe) czy pajęczaki (jak ptaszniki), a nawet fretki czy jeże pigmejskie. Zwierzęta egzotyczne wymagają jednak specjalistycznej opieki i odpowiednich warunków, dlatego przed ich przygarnięciem trzeba zdobyć wiedzę na temat ich potrzeb.

Zwierzęta gospodarskie

Osobną kategorię udomowionych zwierząt stanowią te hodowane w gospodarstwach rolnych. Do zwierząt gospodarskich zaliczamy m.in. bydło (krowy udomowione od tura), trzodę chlewną (świnie udomowione z dzika), owce i kozy (udomowione kilka tysięcy lat temu na Bliskim Wschodzie), drób (kury, kaczki, gęsi, indyki) oraz konie (udomowione z dzikich koni azjatyckich). Zwierzęta te dostarczają pożywienia (mięsa, mleka, jaj), surowców (wełny, skór) lub pełnią funkcje pociągowe (konie, woły). Przez wieki człowiek wyhodował różne rasy dostosowane do określonych potrzeb – np. krowy mleczne dające duże ilości mleka, owce o runie dającym wysokiej jakości wełnę, konie zimnokrwiste do ciężkiej pracy oraz gorącokrwiste do szybkiego biegu. W różnych częściach świata udomowiono także inne gatunki dostosowane do lokalnych warunków – np. wielbłądy jednogarbne i dwugarbne oraz lamy jako zwierzęta juczne i wierzchowe w pustynnych i górskich rejonach, jaki i bawoły wodne wykorzystywane na terenach podmokłych Azji. Hodowla zwierząt wymaga odpowiedniej opieki, zapewnienia pożywienia i właściwych warunków bytowych. Współcześnie coraz większą wagę przykłada się do dobrostanu zwierząt hodowlanych oraz zrównoważonych, przyjaznych środowisku metod chowu.

Zwierzęta lądowe, wodne i latające

Zwierzęta można podzielić także ze względu na środowisko, w którym żyją. Różne gatunki przystosowały się do życia na lądzie, w wodzie lub w powietrzu.

Zwierzęta lądowe

Zwierzęta lądowe to takie, które większość życia spędzają na powierzchni lądu. Zaliczamy tu ogromną liczbę gatunków – od owadów kroczących po ziemi, przez gady wygrzewające się na słońcu, ptaki żerujące na polach, aż po duże ssaki przemierzające sawanny i lasy. Organizmy lądowe musiały wykształcić cechy chroniące je przed wysychaniem (np. skóra pokryta zrogowaciałym naskórkiem u gadów, pióra u ptaków czy owłosiona skóra ssaków) oraz umożliwiające przemieszczanie się w warunkach grawitacji (silne kończyny, wykształcony szkielet). Wśród zwierząt lądowych wyróżniamy mieszkańców różnych biomów – np. zwierzęta pustynne (jak wielbłądy czy lisy fenki) przystosowane do braku wody, zwierzęta leśne (jeleń, dzik, dzięcioł) żyjące wśród drzew, czy górskie (kozice, śnieżne pantery, orły) radzące sobie w surowym, wysokogórskim klimacie. Zwierzęta arktyczne (np. niedźwiedź polarny, lis polarny) wykształciły grubą warstwę tłuszczu i gęste futro chroniące przed mrozem.

Zwierzęta wodne

Zwierzęta wodne żyją w środowisku wodnym – w morzach, oceanach, jeziorach czy rzekach. Należą do nich nie tylko ryby, ale także liczne ssaki (np. wieloryby, delfiny, foki), gady (żółwie morskie, węże morskie), płazy (żaby bytujące w wodzie) oraz niezliczone bezkręgowce (meduzy, skorupiaki, jeżowce i wiele innych). Zwierzęta te posiadają rozmaite przystosowania umożliwiające życie w wodzie – np. opływowy kształt ciała, umożliwiający sprawne pływanie, skrzela u organizmów oddychających w wodzie, czy płetwy pełniące rolę napędową i sterującą. Niektóre gatunki morskie potrafią zanurzać się na znaczne głębokości (np. kaszalot nurkuje w pogoni za kałamarnicami) lub wytrzymywać wysokie ciśnienie w głębinach. Z kolei zwierzęta wód słodkich, takie jak ryby rzeczne czy płazy w stawach, muszą radzić sobie z większymi wahaniami temperatury i składu chemicznego wody. Świat wodny kryje jedne z najdziwniejszych stworzeń – od świecących ryb głębinowych, przez gigantyczne kałamarnice, po koralowce budujące podwodne rafy.

Zwierzęta latające

Zwierzęta latające opanowały przestrzeń powietrzną. W tej kategorii prym wiodą ptaki, które dzięki skrzydłom i piórom unoszą się w przestworzach. Zdolność do lotu wykształciły także niektóre ssaki – nietoperze posiadają błoniaste skrzydła rozpięte między palcami, co czyni je jedynymi aktywnie latającymi ssakami. Wśród bezkręgowców liczne owady mają skrzydła (np. motyle, ważki, muchy, pszczoły) i potrafią latać, co pomaga im w poszukiwaniu pokarmu czy partnera. Lot daje zwierzętom ogromne możliwości – mogą szybko pokonywać duże odległości (np. migrujące ptaki wędrowne jak bociany czy dzikie gęsi), uciekać przed drapieżnikami lub polować z powietrza (jak nietoperze chwytające ćmy w locie, czy drapieżne ptaki spadające na ofiary z góry). Zwierzęta latające musiały przystosować się do specyficznych warunków – mają lekkie ciała, rozwinięte zmysły równowagi i wzroku oraz wydajne mechanizmy metaboliczne pozwalające na intensywny wysiłek w locie. W rezultacie przestworza stały się środowiskiem, w którym rozkwita życie i różnorodność form.

Rodzaje zwierząt ze względu na sposób odżywiania

Innym kryterium podziału zwierząt jest rodzaj pożywienia, jaki spożywają. Pod tym względem możemy wyróżnić trzy główne grupy:

Zwierzęta roślinożerne – organizmy odżywiające się głównie materiałem roślinnym (np. liśćmi, trawą, owocami). Nazywane są też herbivorami. Przykładami roślinożerców są krowy, konie, słonie, króliki, a wśród owadów np. gąsienice motyli żywiące się liśćmi. Zwierzęta te często mają specjalne przystosowania do diety roślinnej: szerokie zęby trzonowe do rozcierania pokarmu roślinnego, długie przewody pokarmowe, a u niektórych (przeżuwacze, jak krowy) wielokomorowe żołądki do fermentacji celulozy.
Zwierzęta mięsożerne – drapieżniki żywiące się ciałami innych zwierząt. Określane jako karnivory, polują lub zjadają padlinę. Należą tu m.in. lwy, wilki, orły, rekiny, pająki czy modliszki. Mięsożercy mają zwykle ostre zęby lub pazury służące do chwytania i rozrywania zdobyczy, a ich układ pokarmowy jest krótszy niż u roślinożerców (białko zwierzęce jest łatwiej trawione).
Zwierzęta wszystkożerne – mają zróżnicowaną dietę, zjadają zarówno pokarm roślinny, jak i zwierzęcy. Takie zwierzę nazywamy omnivorem. Przykład stanowi człowiek, a ponadto niedźwiedzie (np. niedźwiedź brunatny zjada zarówno jagody, jak i ryby), świnie, kruki czy szczury. Wszystkożercy są zazwyczaj bardzo elastyczni w wyborze pokarmu i potrafią przestawić się na różne jego źródła w zależności od dostępności.

Taki podział nie wyczerpuje oczywiście tematu, bo istnieją zwierzęta o wyspecjalizowanych dietach (np. owadożercy tacy jak mrówkojady zjadające wyłącznie mrówki i termity, czy nekrofagi żywiące się padliną). Są też filtratorzy odcedzający drobny pokarm z wody (np. walenie fiszbinowe jak płetwal czy flamingi filtrujące plankton). Jednak trzy powyższe kategorie obejmują główne strategie żywieniowe w świecie zwierząt.

Ciekawostki ze świata zwierząt

Największe zwierzę świata: Największym żyjącym zwierzęciem na Ziemi jest płetwal błękitny, gatunek wieloryba. Osiąga on średnio 25–30 metrów długości i waży około 150 ton (a rekordowe osobniki nawet więcej). Jego serce ma wielkość małego samochodu, a język waży tyle, co dorosły słoń. Dla porównania, największym zwierzęciem lądowym jest słoń afrykański, który osiąga do 7,5 tony wagi. Płetwal błękitny żywi się drobnym planktonem – dziennie może odfiltrować i zjeść nawet 4 tony krylu.
Najszybsze zwierzęta: Rekord prędkości w królestwie zwierząt należy do ptaka – sokoła wędrownego. Pikując w locie (np. podczas ataku na ofiarę) sokół ten potrafi przekroczyć prędkość 300 km/h. Na lądzie najszybszy jest gepard, który na krótkim dystansie osiąga około 100–120 km/h, co pozwala mu upolować zwinne antylopy. W wodzie króluje żaglica (rodzaj drapieżnej ryby) – szacuje się, że może ona płynąć z prędkością dochodzącą do 100 km/h. Inne przykłady szybkich zwierząt to chociażby jerzyk (ptak, który potrafi lecieć ponad 100 km/h w locie poziomym) czy miecznik.
Najmniejsze zwierzęta: Świat zwierząt obejmuje też prawdziwe miniaturki. Najmniejszym znanym gatunkiem kręgowca jest maleńka żaba z rodzaju Paedophryne odkryta w Papui-Nowej Gwinei – dorosłe osobniki osiągają zaledwie 7–8 mm długości, wielkością przypominając ziarnko ryżu! Z kolei najmniejszym ssakiem jest ryjkonos malutki (znany też jako nietoperz bumblebee) z Tajlandii, ważący około 2 gramów i mierzący ok. 3 cm. Wśród ptaków najmniejszy jest koliber (np. koliberek hawański) – waży około 1,8 grama. Nawet wśród bezkręgowców znajdziemy mikroskopijne rekordy: niektóre pasożytnicze osy czy pierwogonki osiągają ułamki milimetra wielkości.
Rekordy długowieczności: Niektóre zwierzęta potrafią żyć zaskakująco długo. Przykładowo żółwie olbrzymie z Galapagos i Seszeli dożywają ponad 180 lat. Jeszcze dłuższym życiem mogą pochwalić się niektóre zwierzęta morskie – waleń grenlandzki (wieloryb z wód Arktyki) może żyć ponad 200 lat. Rekordzistami są małże i rekiny: małż Arctica islandica (zwany oceaniczną wenus) dożywa ponad 500 lat, a rekin polarny (rekinek grenlandzki) prawdopodobnie nawet 400 lat. Długowieczne są też papugi (np. ary żyją kilkadziesiąt lat, zdarzały się osobniki ponad 80-letnie) oraz słonie (około 70 lat).
Niezwykłe zdolności zwierząt: Wiele zwierząt posiada unikalne umiejętności. Kameleon potrafi zmieniać barwy swojego ciała, kamuflując się w otoczeniu. Ośmiornice i kałamarnice nie tylko zmieniają kolor w ułamku sekundy, ale też potrafią uczyć się i rozwiązywać problemy – co czyni je jednymi z najinteligentniejszych bezkręgowców. Węgorz elektryczny (spotykany w Amazonii) wytwarza silne impulsy elektryczne do polowania i obrony – jego “strzał” może mieć napięcie nawet 600 woltów. Nietoperze i delfiny wykorzystują echolokację – wysyłają ultradźwięki i nasłuchują echa, co pozwala im orientować się w przestrzeni i lokalizować ofiary w ciemności. Z kolei niektóre żaby, np. rzekotka wółciąga w Kanadzie, potrafią zamarzać na zimę (ich ciała przechodzą w stan zawieszenia, a wiosną “ożywają” bez uszczerbku).
Niezwykłe zmysły: Niektóre zwierzęta mają zdolności sensoryczne znacznie przewyższające ludzkie. Orzeł potrafi dostrzec z dużej wysokości małe zwierzę na ziemi – jego wzrok jest nawet 8 razy ostrzejszy niż wzrok człowieka. Pies dysponuje zmysłem węchu do 100 tysięcy razy czulszym od naszego – potrafi wyczuć zapachy, których człowiek w ogóle nie zauważy. Ćma (np. samiec pawicy) potrafi wyczuć w powietrzu pojedyncze cząsteczki feromonów samicy z odległości kilku kilometrów. Węże, jak grzechotniki, mają narząd termowizyjny – odbierają podczerwone promieniowanie cieplne ofiar, co pozwala im „widzieć” ciepłokrwiste zwierzęta w ciemności. Z kolei rekiny czują najdrobniejsze wibracje i zmiany pola elektrycznego w wodzie dzięki narządom elekroreceptorowym (ampułki Lorenziniego) – potrafią wykryć ofiarę po jej tętnie. A nietoperze i delfiny swoją orientację w przestrzeni opierają na echolokacji, co pozwala im „widzieć” słuchem.
Najinteligentniejsze zwierzęta: Określenie inteligencji w świecie zwierząt bywa trudne, ale są gatunki wyraźnie wyróżniające się zdolnościami poznawczymi. Naczelne, zwłaszcza szympansy, goryle i orangutany, potrafią używać narzędzi, uczyć się języka migowego i rozwiązywać skomplikowane zadania. Delfiny żyją w złożonych społecznościach i mają dużą zdolność uczenia się – rozpoznają się w lustrze (oznaka samoświadomości) i komunikują za pomocą indywidualnych gwizdów (niczym własnych imion). Wśród ptaków wyróżniają się krukowate – kruki i wrony zapamiętują twarze ludzi, rozwiązują łamigłówki (np. wyciąganie pokarmu za pomocą narzędzi) i potrafią planować działania. Papugi (np. żako) mogą opanować imponujący zasób słów i używać ich w kontekście. Nawet ośmiornice, jak wspomniano, są bardzo bystre – obserwuje się, jak otwierają słoiki z pokarmem czy uciekają z akwariów, co wymaga sprytu.
Najbardziej jadowite zwierzęta: Wiele zwierząt wykształciło silne trucizny do obrony lub ataku. Za najbardziej jadowitego węża lądowego uchodzi tajpan pustynny z Australii – jad jednego ukąszenia mógłby zabić nawet kilkudziesięciu ludzi. Również kobra królewska ma bardzo silny jad i może jednym ukąszeniem powalić dorosłego słonia. Wśród morskich stworzeń prym wiedzie osa morska – meduza z Australii – kontakt z jej parzydełkami jest dla człowieka skrajnie niebezpieczny. Bardzo toksyczna jest także mała żaba drzewołaz z Ameryki Środkowej – wydziela przez skórę silną truciznę, której mikrogramy mogą zabić kilka osób. Skorpion z gatunku Leiurus (znany jako „deathstalker”) ma jad powodujący dotkliwe bóle i bywa groźny dla życia. Na szczęście większość zwierząt używa jadu oszczędnie i atakuje ludzi tylko w sytuacji zagrożenia.
Nietypowe gatunki: Natura stworzyła wiele osobliwych form. Dziobak z Australii wygląda jak połączenie kaczki, bobra i wydry – to ssak, który składa jaja i ma jad w kolcach na tylnych łapach, a do polowania używa zmysłu elektrycznego. Konik morski jest rybą, ale pływa w pozycji pionowej i to samiec nosi młode w specjalnej torbie lęgowej. Mrówkojad ma długi rurokształtny pysk i wysuwa lepki język, by wyjadać termity i mrówki z mrowisk. Wyrak (tarsier) to maleńki naczelny o ogromnych oczach, aktywny w nocy, potrafiący obracać głowę prawie o 180 stopni niczym sowa. Wreszcie słynne niesporczaki (zwane “niedźwiedziami wodnymi”) – mikroskopijne bezkręgowce – potrafią przetrwać ekstremalne warunki: wysuszenie, temperatury od bliskich zera absolutnego po ponad 100°C, a nawet podróż w kosmos w próżni.

Zagrożenia i ochrona różnorodności zwierząt

Niestety, współczesny świat stawia przed zwierzętami wiele wyzwań. Wiele gatunków stoi na granicy wymarcia wskutek działalności człowieka. Utrata siedlisk – wycinanie lasów, osuszanie mokradeł, urbanizacja – pozbawia zwierzęta miejsc do życia. Zanieczyszczenia środowiska (np. plastiki w oceanach, chemikalia w wodach i glebie, smog) negatywnie wpływają na zdrowie i rozród zwierząt. Zmiany klimatu zaburzają dotychczasowe warunki życia – ocieplenie klimatu topi lód w Arktyce, co zagraża niedźwiedziom polarnym i morsom; susze i pożary lasów dziesiątkują lokalną faunę. Do tego dochodzi nadmierna eksploatacja przyrody: przełowienie ryb, kłusownictwo (np. polowania na słonie dla kości słoniowej, na nosorożce dla rogów) oraz masowy odłów dzikich zwierząt (choćby dla handlu egzotycznymi pupilami). Skutkiem jest gwałtowny spadek liczebności wielu populacji – naukowcy alarmują, że trwa obecnie tzw. szóste masowe wymieranie gatunków. Według raportów WWF populacje kręgowców na świecie zmniejszyły się średnio o ponad 60% od 1970 roku.

W obliczu tych zagrożeń podejmowane są liczne działania na rzecz ochrony zwierząt i zachowania bioróżnorodności. Powstają rezerwaty przyrody i parki narodowe, gdzie zwierzęta mogą żyć w naturalnych warunkach pod prawną ochroną. Istnieją międzynarodowe porozumienia (jak Konwencja Waszyngtońska CITES) regulujące handel zagrożonymi gatunkami. Najbardziej zagrożone zwierzęta trafiają na Czerwoną Listę IUCN, a wiele krajów wdraża programy ochrony gatunkowej – np. hodowle zachowawcze w ogrodach zoologicznych i wypuszczanie urodzonych tam osobników na wolność (udało się w ten sposób uratować m.in. żubra czy konia Przewalskiego). Ważna jest także edukacja – zwiększanie świadomości społeczeństwa na temat roli zwierząt w ekosystemach i promowanie postaw przyjaznych przyrodzie. Każdy z nas może przyczynić się do ochrony fauny poprzez np. wspieranie organizacji ekologicznych, odpowiedzialną konsumpcję (certyfikaty zrównoważonego rybołówstwa, unikanie produktów związanych z okrucieństwem wobec zwierząt) czy choćby tworzenie przyjaznych ogrodów (stawianie budek lęgowych dla ptaków, pozostawianie dzikich zakątków dla jeży i owadów). Ochrona zwierząt to wspólna odpowiedzialność – zachowanie bogactwa natury leży w interesie nas wszystkich, by przyszłe pokolenia również mogły cieszyć się widokiem różnorodnych gatunków na Ziemi.

Każdy gatunek – mały czy duży, pospolity czy rzadki – pełni ważną rolę w wielkiej układance życia na Ziemi. Szanujmy i chrońmy zwierzęta, bo ich los jest nierozerwalnie związany z naszym własnym oraz z przyszłością całej planety. To od naszych działań zależy, czy różnorodność świata zwierząt przetrwa dla kolejnych pokoleń.