Stonoga murowa (scolopendra) – Lithobius forficatus

Stonoga murowa, znana naukowo jako Lithobius forficatus, to powszechnie spotykany przedstawiciel rzędu Chilopoda. Ten niewielki, lecz interesujący stawonóg budzi ciekawość zarówno przyrodników, jak i osób natrafiających na niego w przydomowych ogródkach, piwnicach czy murach zabytkowych budynków. W tekście opisano jej siedlisko, budowę, sposób życia oraz najciekawsze cechy, dzięki którym stonoga murowa wyróżnia się wśród innych bezkręgowców.

Występowanie i zasięg geograficzny

Stonoga murowa jest gatunkiem szeroko rozpowszechnionym w Europie. Jej naturalny zasięg obejmuje większość kontynentu, od Półwyspu Iberyjskiego po Skandynawię, a także duże obszary Azji Zachodniej. W regionach miejskich i wiejskich spotykana jest równie często, co na terenach naturalnych. Dzięki swojej elastyczności ekologicznej kolonizuje zarówno wilgotne lasy liściaste, jak i skaliste murawy czy budowle człowieka.

W Polsce stonoga murowa występuje powszechnie — notowana jest na nizinach, w górach do pewnych wysokości oraz w miastach. Jako gatunek synantropijny potrafi wykorzystywać szczeliny w kamiennych murach, podłogach piwnic czy w skarpach. Zasięg tej stonogi bywa powiększony dzięki przypadkowemu transportowi w materiałach budowlanych i ogrodniczych.

Morfologia i wygląd

Stonoga murowa ma charakterystyczny, spłaszczony grzbietowo-brzusznie korpus, który ułatwia poruszanie się w szczelinach. Typowe cechy zewnętrzne obejmują:

• segmenty: ciało zbudowane jest z kilkunastu par segmentów, z których każdy zaopatrzony jest w jedną parę odnóży;
• odnóża: umożliwiają szybkie poruszanie się — u dorosłych osobników liczba par nóg wynosi zwykle 15;
• barwa: najczęściej brązowa do czerwonobrązowej z jaśniejszymi lub ciemniejszymi odcieniami na tergitach (płytkach grzbietowych);
• głowa: wyposażona w parę czułków oraz szczękowoczułki (forcipule), które u stonóg służą do chwytania ofiary i wprowadzania jadzie;
• rozmiar: długość ciała dorosłych osobników zwykle mieści się w przedziale 10–20 mm, choć obserwowane są osobniki nieco większe.

Budowa wewnętrzna obejmuje proste układy: układ nerwowy jest segmentalny, układ trawienny przystosowany do drapieżnego trybu życia, a układ oddechowy typu tchawkowego. Dzięki spłaszczonej sylwetce stonoga łatwo wchodzi w wąskie szczeliny, co ułatwia schronienie przed drapieżnikami i dostęp do ofiar.

Tryb życia i zachowanie

Stonoga murowa jest przede wszystkim aktywna nocą — nocny tryb życia ogranicza ryzyko napotkania konkurentów i drapieżników. W ciągu dnia ukrywa się w wilgotnych, chłodnych miejscach: pod kamieniami, w ściółce leśnej, pod korą drzew oraz w szczelinach murów lub fundamentów.

Polowanie i dieta

Jako sprawny drapieżnik, Lithobius forficatus poluje na różne drobne bezkręgowce, w tym owady, pająki, stawonogi oraz mniejsze stonogi. Polowanie obejmuje lokalizację ofiary za pomocą zmysłu dotyku i chemosensoryki, szybkie atakowanie za pomocą przednich odnóży z przekształconymi szczękowymi narządami — forcipulami — i wprowadzenie jadu, który paraliżuje zdobycz.

Aktywność i poruszanie się

Stonoga porusza się sprawnie, wykorzystując rytmiczne fale ruchu odnóży. W przeciwieństwie do wielonogich pierwowzorów, jej ruchy są szybkie i precyzyjne dzięki skoordynowanej pracy układu nerwowego. W razie zagrożenia może używać ostatniej pary nóg do obrony lub wywoływać ruchy odwodzące przeciwnika.

Rozród i rozwój

Rozród Lithobius forficatus odbywa się sezonowo, najczęściej wiosną i wczesnym latem. Samiec przekazuje spermatofor do wnętrza samicy podczas zapłodnienia. Samice znane są z troskliwej opieki nad jajami — składają je w wilgotnych kryjówkach i owinięte ciało samicy chroni je przed wyschnięciem oraz drapieżnikami. Rozród i opieka rodzicielska zwiększają przeżywalność potomstwa.

Po inkubacji z jaj wykluwają się młode, które przechodzą serię linień (moulting) i stopniowo osiągają dorosłość. Rozwój może trwać kilka miesięcy do roku, w zależności od warunków środowiskowych i dostępności pokarmu.

Ekologia i rola w ekosystemie

Stonoga murowa pełni ważną rolę w ekosystemach jako regulator populacji drobnych bezkręgowców. Jako drapieżnik przyczynia się do kontroli liczebności owadów i pająków, wpływając pośrednio na sieć troficzną. Równocześnie stanowi pokarm dla większych drapieżników, takich jak ptaki, płazy czy małe ssaki.

W środowiskach synantropijnych stonoga murowa bywa pożyteczna, gdyż ogranicza populacje szkodników bytujących w pomieszczeniach gospodarczych i piwnicach. Jednakże jej obecność bywa mylnie odbierana jako zagrożenie przez osoby mające lęk przed stonogami.

Interakcje z człowiekiem i bezpieczeństwo

Ukąszenia stonogi murowej dla człowieka są rzadkie i zwykle niegroźne. Forcipule wprowadzają niewielką ilość jadu, który u ludzi wywołuje miejscowy ból, zaczerwienienie i czasem krótkotrwały obrzęk. Reakcje alergiczne są bardzo rzadkie. W przypadku ukąszenia zaleca się oczyszczenie rany i zastosowanie miejscowego środka antyseptycznego. Jeśli wystąpi nasilona reakcja ogólna, należy skontaktować się z lekarzem.

W praktyce stonogi murowe nie stanowią zagrożenia dla domowników i nie niszczą mienia. Ich odstraszanie można osiągnąć przez ograniczenie wilgoci, uszczelnienie szczelin budowlanych i utrzymanie porządku w piwnicach i komórkach ogrodowych.

Ciekawe informacje i adaptacje

• Toksyny: jad stonogi zawiera mieszankę enzymów i toksyn działających neurotoksycznie na ofiary. Dla drobnych bezkręgowców jest zabójczy, dla ludzi — jedynie drażniący.
• Samica wykazuje opiekę nad potomstwem — rzadkie wśród stawonogów zachowanie zwiększające przeżywalność młodych.
• Stonogi potrafią regenerować utracone odnóża podczas kolejnych linień, co jest przydatne przy ucieczce przed drapieżnikami.
• Niektórzy osobnicy bywają przenoszeni przez człowieka w materiałach ogrodniczych, co ułatwia ich kolonizację nowych terenów.
• Fizjologia stonóg jest przedmiotem badań z zakresu toksykologii i ewolucji układów jadowych wśród bezkręgowców.

Jak obserwować i chronić stonogę murową

Obserwacja stonóg wymaga delikatności — są to stworzenia płochliwe i szybko uciekają. Najlepsze warunki do obserwacji to wieczorne spacery po wilgotnych siedliskach lub przeszukanie ściółki i kamieni przy użyciu latarki. Jeśli zauważysz stonogę w domu, najlepszym działaniem jest przeniesienie jej na zewnątrz do ogrodu zamiast zabijania.

Ochrona gatunku na poziomie lokalnym nie jest zwykle konieczna, ponieważ stonoga murowa jest pospolita. Jednak utrzymanie naturalnych siedlisk, takich jak stare mury, kamieniste skarpy czy obszary z dużą ilością martwego drewna, sprzyja zachowaniu jej populacji oraz innych organizmów zależnych od podobnych mikrohabitatów.

Podsumowanie

Stonoga murowa (Lithobius forficatus) to interesujący, powszechny i ekologicznie wartościowy stawonóg o charakterystycznej budowie i drapieżnym trybie życia. Dzięki przystosowaniom takim jak spłaszczone ciało, pary odnóży oraz jadowe forcipule, efektywnie poluje i przetrwa w różnorodnych środowiskach — zarówno naturalnych, jak i antropogenicznych. Obserwacja tego gatunku pozwala lepiej zrozumieć złożoność lokalnych sieci troficznych i rolę bezkręgowców w przyrodzie.