Zwierzęta żyjące na dnie oceanu

Dno oceanu to nie pustynia, lecz rozległy i bardzo zróżnicowany świat zamieszkany przez ryby denne, skorupiaki, mięczaki, parzydełkowce, szkarłupnie, gąbki oraz liczne mikroskopijne bezkręgowce. Zwierzęta żyjące na dnie oceanu występują od płytkiego szelfu kontynentalnego po najgłębsze rowy oceaniczne, a ich skład gatunkowy zmienia się wraz z głębokością, temperaturą, ciśnieniem i dostępem do pożywienia. W artykule przyjęto szerokie ujęcie obszaru: chodzi o bentos wszystkich oceanów świata, czyli faunę związaną z podłożem morskim lub żyjącą tuż nad nim. To środowisko obejmuje zarówno bogate rafy koralowe i zimne rafy głębinowe, jak i muliste równiny abisalne, strefy kominów hydrotermalnych oraz skraje podwodnych gór.

Jakie zwierzęta żyją na dnie oceanu?

Na dnie oceanu żyją przedstawiciele niemal wszystkich głównych grup zwierząt morskich, ale dominują bezkręgowce. Do najważniejszych należą wieloszczety i inne robaki denne, małże, ślimaki, ośmiornice, kalmary denne, kraby, homary, krewetki, równonogi, rozgwiazdy, wężowidła, jeżowce, strzykwy, ukwiały, koralowce, piórówki i gąbki. Wśród kręgowców bardzo ważne są ryby denne i przydenne, takie jak płastugi, dorszokształtne, chimery, różne gatunki skorpenokształtnych, żabnicokształtnych i ślimakowatych.

W części przybrzeżnej i na szelfie spotyka się także zwierzęta okresowo związane z dnem oceanu, na przykład płaszczki, rekiny denne, mureny, koniki morskie czy dennie żerujące żółwie morskie. Niektóre ssaki, jak morsy na Arktyce, również wykorzystują dno jako miejsce zdobywania pokarmu, choć same nie żyją stale na podłożu. Fauna dna oceanicznego nie jest więc jednorodna: inne gatunki dominują na piaskach i mułach, inne na skałach, w rafach koralowych, wokół wraków, a jeszcze inne w ciemnych głębiach kilku kilometrów pod powierzchnią.

Klimat, krajobraz i główne siedliska dna oceanu

Dno oceanu obejmuje ogromny obszar wszystkich oceanów świata: Oceanu Spokojnego, Atlantyckiego, Indyjskiego, Arktycznego i Południowego. Warunki środowiskowe zmieniają się tu bardziej niż w wielu ekosystemach lądowych. Na płytkim szelfie dociera światło, często występują silne prądy, falowanie i sezonowe wahania temperatury. W głębinach panuje niemal całkowita ciemność, niska temperatura, zwykle od około 0 do 4°C, oraz bardzo wysokie ciśnienie.

Najważniejsze siedliska bentosowe to:

• piaszczyste i muliste dna szelfu kontynentalnego,
• łąki trawy morskiej i osady przybrzeżne,
• skaliste dna i stoki podwodnych klifów,
• rafy koralowe w ciepłych morzach płytkich,
• zimnowodne rafy koralowe w głębszych wodach,
• równiny abisalne pokryte osadami organicznymi,
• rowy oceaniczne, czyli najgłębsze części oceanów,
• kominy hydrotermalne i zimne wysięki, gdzie życie opiera się na chemosyntezie.

Dla zwierząt dennych kluczowe znaczenie ma rodzaj podłoża. Na miękkim mule łatwo się zagrzebać, filtrować osad lub budować nory. Na twardym podłożu można przytwierdzić się do skał, jak robią to gąbki czy niektóre koralowce. W głębinach, gdzie nie ma fotosyntezy, podstawą życia jest opadająca z góry materia organiczna, padlina większych zwierząt lub bakterie wykorzystujące związki chemiczne przy kominach hydrotermalnych.

Ryby denne i przydenne

Wśród najbardziej charakterystycznych zwierząt żyjących na dnie oceanu są ryby denne. Na szelfie i stokach kontynentalnych występują płastugi, takie jak gładzica, sola czy halibuty, których spłaszczone ciało i oczy przesunięte na jedną stronę są przystosowaniem do życia na podłożu. Potrafią częściowo zakopywać się w piasku i czekać na zdobycz lub ukrywać się przed drapieżnikami.

Na dnach mulistych i skalistych żyją także skorpeny, babki, węgorzowate oraz ryby z rodziny żabnicowatych. Niektóre z nich stosują kamuflaż niemal doskonały: kolor, faktura skóry i nieruchomy sposób czatowania sprawiają, że stapiają się z otoczeniem. W głębinach spotyka się chimery, ryby ślimakowate i różne gatunki o miękkim ciele, słabym uwapnieniu szkieletu i wolnym metabolizmie, co pomaga oszczędzać energię tam, gdzie pokarm jest rzadki.

Wiele ryb dennych pełni istotną funkcję drapieżników średniego szczebla. Zjadają wieloszczety, skorupiaki, mięczaki i mniejsze ryby, a same padają ofiarą większych drapieżników. Dzięki temu łączą obieg materii między osadami dennymi a wyższymi poziomami sieci pokarmowej.

Skorupiaki dna oceanicznego

Skorupiaki to jedna z najważniejszych grup bentosu. Na dnie oceanu żyją kraby, pustelniki, homary, langusty, garnelowate krewetki, obunogi i równonogi. W płytkich wodach wiele z nich ukrywa się w szczelinach skał, pod muszlami i w norach. W głębokim oceanie dominują formy padlinożerne i detrytusożerne, które szybko odnajdują opadłą materię organiczną lub ciała większych zwierząt.

Kraby z rodzaju Chionoecetes na chłodnych dnach północnego Atlantyku i Pacyfiku przemieszczają się po miękkim podłożu w poszukiwaniu bezkręgowców. Homary preferują twarde dno i kryjówki skalne, gdzie spędzają dzień, a nocą żerują. Z kolei równonogi głębinowe, przypominające olbrzymie stonogi, są przystosowane do długich okresów głodu i potrafią bardzo wolno gospodarować energią.

W ekosystemie skorupiaki są jednocześnie drapieżnikami, padlinożercami i „czyścicielami” dna. Rozdrabniają szczątki organiczne, mieszają osad i zwiększają tempo rozkładu materii, wspierając obieg składników odżywczych.

Mięczaki: małże, ślimaki i głowonogi

Mięczaki należą do najbardziej różnorodnych zwierząt występujących na dnie oceanu. Małże, takie jak przegrzebki, omułki, sercówki czy małże głębinowe, mogą filtrować wodę lub żyć częściowo zakopane w osadach. Niektóre gatunki przy kominach hydrotermalnych są związane z bakteriami chemosyntetyzującymi, które pomagają im zdobywać energię w świecie pozbawionym światła słonecznego.

Ślimaki denne obejmują zarówno gatunki roślinożerne i detrytusożerne, jak i drapieżne rozkolce czy ślimaki polujące na inne bezkręgowce. Na rafach i twardym podłożu ważne są również nagoskrzelne, często jaskrawo ubarwione, choć wiele głębinowych form ma barwy stonowane lub jest niemal przezroczystych.

Do najbardziej inteligentnych mieszkańców dna należą ośmiornice. Ośmiornica zwyczajna Octopus vulgaris zasiedla głównie płytsze rejony skaliste i szczeliny, gdzie poluje na kraby, małże i ryby. W głębokim oceanie występują inne gatunki, w tym formy składające jaja przy zimnych wysiękach lub podwodnych skałach. Głowonogi te odgrywają ważną rolę drapieżników i wykazują zaawansowane zachowania obronne, w tym zmianę barwy oraz wypuszczanie atramentu.

Szkarłupnie i inni czyściciele osadów

Rozgwiazdy, wężowidła, jeżowce i strzykwy są niezwykle typowe dla dna oceanicznego. Rozgwiazdy mogą być drapieżnikami małży i innych bezkręgowców, a niektóre gatunki, jak rozgwiazda słonecznikowa na Pacyfiku, polują aktywnie na większą zdobycz. Wężowidła często tworzą gęste skupiska na dnie i odżywiają się drobinami organicznymi wychwytywanymi z wody lub osadu.

Strzykwy, nazywane też ogórkami morskimi, mają bardzo ważne znaczenie ekologiczne. Przesiewają osad denny, pobierają z niego materię organiczną, a następnie wydalają go w bardziej przetworzonej postaci. Działają więc jak „biologiczne recyklery”, poprawiając strukturę osadów i przyspieszając obieg substancji odżywczych. W głębinach strzykwy należą do najczęstszych większych zwierząt makrobentosowych.

Jeżowce z kolei zeskrobują glony i porosty z twardego podłoża w strefie płytszej. Gdy ich liczba nadmiernie wzrasta, mogą silnie przekształcać siedlisko, ograniczając rozwój lasów brunatnic. To dobry przykład, jak pojedyncza grupa zwierząt potrafi wpływać na strukturę całego ekosystemu dna.

Parzydełkowce, gąbki i zwierzęta osiadłe

Nie wszystkie zwierzęta żyjące na dnie oceanu przemieszczają się aktywnie. Wiele z nich to organizmy osiadłe, które filtrują wodę lub chwytają unoszony pokarm. Do tej grupy należą gąbki, ukwiały, koralowce, piórówki i mszywioły. Na rafach koralowych ciepłych mórz koralowce budują trójwymiarowe struktury będące siedliskiem dla tysięcy innych gatunków. W głębszych, chłodnych regionach występują zimnowodne koralowce, na przykład Lophelia pertusa, tworzące rafy bez udziału światła słonecznego.

Gąbki są ważnymi filtratorami. Przepompowują duże ilości wody i usuwają z niej cząstki organiczne oraz mikroorganizmy. W ten sposób wpływają na klarowność wody i obieg materii. Niektóre głębinowe gąbki tworzą rozległe „ogrody gąbkowe”, które stanowią schronienie dla skorupiaków, ryb i wieloszczetów.

Ukwiały i korale chwytają plankton oraz drobne organizmy za pomocą czułków z komórkami parzydełkowymi. Są więc ważnym ogniwem łączącym produkcję w toni wodnej z życiem dna.

Zwierzęta ekstremalnych głębin i kominów hydrotermalnych

Najbardziej niezwykła fauna dna oceanu występuje w strefach skrajnych, zwłaszcza przy kominach hydrotermalnych i w rowach oceanicznych. Wokół kominów, gdzie z wnętrza Ziemi wypływa gorąca, bogata chemicznie woda, żyją wieloszczety rurkowe, specjalne małże, krewetki i kraby. Ich ekosystem nie opiera się na roślinach, lecz na bakteriach chemosyntetyzujących, które pozyskują energię z siarkowodoru i innych związków chemicznych.

Rurkoczuby z rodzaju Riftia, znane z Pacyfiku, nie mają sprawnego układu pokarmowego u dorosłych. Zamiast tego korzystają z symbiotycznych bakterii żyjących w ich ciele. To jedno z najbardziej spektakularnych przystosowań w świecie zwierząt. Z kolei w rowach oceanicznych, takich jak Rów Mariański, spotyka się ślimakowate ryby głębinowe, obunogi i inne bezkręgowce zdolne wytrzymywać ciśnienie liczone w setkach atmosfer.

Zwierzęta te mają zwykle delikatne tkanki, zmodyfikowane błony komórkowe i układy enzymatyczne stabilnie działające pod wielkim ciśnieniem. Ich badanie pomaga zrozumieć granice życia na Ziemi.

Najważniejsze zwierzęta występujące na dnie oceanu

Gatunki charakterystyczne i szczególnie ważne dla dna oceanu

Trudno wskazać jeden zestaw zwierząt charakterystycznych dla całego dna oceanicznego, bo fauna szelfu tropikalnego bardzo różni się od fauny głębin polarnego Atlantyku czy Pacyfiku. Są jednak grupy szczególnie ważne. Strzykwy, wieloszczety i drobne skorupiaki dominują na wielu miękkich osadach i odpowiadają za „przerabianie” materii organicznej. Rafotwórcze koralowce oraz gąbki tworzą siedliska dla innych organizmów i działają jak inżynierowie ekosystemu.

W strefach ekstremalnych za charakterystyczne można uznać gatunki związane z chemosyntezą, zwłaszcza rurkoczuby, małże głębinowe i specjalistyczne krewetki z kominów hydrotermalnych. W rowach oceanicznych wyjątkowe są ryby ślimakowate i obunogi żyjące pod ogromnym ciśnieniem. Z kolei dla chłodnych mórz szelfowych znaczenie mają kraby, dorszowate ryby denne, rozgwiazdy i zimnowodne korale.

Zależności pokarmowe i rola zwierząt w ekosystemie

Fauna dna oceanu pełni kluczową rolę w funkcjonowaniu biosfery. Filtratory, takie jak gąbki i małże, wychwytują cząstki organiczne z wody. Detrytusożercy, w tym strzykwy, wieloszczety i liczne skorupiaki, rozkładają opadłą materię i zwracają składniki odżywcze do obiegu. Drapieżniki denne kontrolują liczebność innych bezkręgowców i ryb, a padlinożercy usuwają większe szczątki, które w przeciwnym razie zalegałyby na dnie.

Dno oceanu działa częściowo jak magazyn węgla. Część materii organicznej opada z powierzchniowych warstw morza i zostaje wbudowana w osady. Zwierzęta denne wpływają na to, ile tej materii zostanie przetworzone, a ile długotrwale zdeponowane. W ten sposób oddziałują pośrednio na globalny obieg węgla i funkcjonowanie klimatu.

Bardzo ważnym procesem jest też bioturbacja, czyli mieszanie osadów przez zwierzęta ryjące i żerujące. Poprawia ona natlenienie dna, dostęp mikroorganizmów do materii organicznej oraz warunki dla kolejnych organizmów bentosowych.

Zmiany sezonowe, migracje i okresowa aktywność

Choć głębokie dno oceanu wydaje się niezmienne, także tam występuje sezonowość, zwłaszcza pośrednia. W umiarkowanych i polarnych szerokościach geograficznych wiosenne i letnie zakwity fitoplanktonu przy powierzchni zwiększają dopływ pokarmu do dna. Wtedy wiele zwierząt dennych rośnie szybciej, intensywniej się rozmnaża lub gromadzi zapasy energii.

Na szelfie i w strefie przybrzeżnej sezonowość jest jeszcze wyraźniejsza. Temperatura, sztormy, zasolenie i ilość tlenu przy dnie zmieniają warunki życia, a część zwierząt przemieszcza się na inną głębokość. Niektóre kraby, krewetki i ryby denne odbywają migracje rozrodcze lub żerowiskowe pomiędzy płytszymi i głębszymi partiami dna. Wiele gatunków jest też bardziej aktywnych nocą, gdy mniejsze jest ryzyko ataku drapieżników wzrokowych.

Gatunki zagrożone, chronione i presja człowieka

Zwierzęta występujące na dnie oceanu są coraz silniej narażone na działalność człowieka. Najpoważniejsze zagrożenia to denne trałowanie, zanieczyszczenia, przełowienie, ocieplenie oceanów, zakwaszenie wody oraz planowana eksploatacja surowców z dna morskiego. Szczególnie wrażliwe są organizmy wolno rosnące i długo żyjące, takie jak zimnowodne koralowce, niektóre gąbki i głębinowe ryby denne.

Denne trałowanie niszczy struktury siedliskowe, rozbija rafy koralowe i ogrody gąbkowe oraz zaburza warstwy osadów. Odbudowa takich ekosystemów może trwać dziesiątki, a nawet setki lat. Wrażliwe są też społeczności kominów hydrotermalnych, bo często mają mały zasięg występowania i wysoką specjalizację środowiskową.

W niektórych rejonach problemem stają się również gatunki obce zawlekane przez żeglugę, choć na otwartym głębokim dnie ich znaczenie bywa mniejsze niż w strefie przybrzeżnej. Większe zagrożenie stanowi obecnie degradacja siedlisk i zmiana chemii oceanów.

Kontakt zwierząt dna oceanicznego z człowiekiem i zasady bezpiecznej obserwacji

Większość zwierząt żyjących na dnie oceanu jest dla człowieka trudno dostępna, ale część można obserwować podczas nurkowania, w czasie badań naukowych lub na nagraniach z pojazdów podwodnych. Obserwacja powinna zawsze odbywać się bez dotykania zwierząt i bez naruszania podłoża. Nawet pozornie odporny organizm, taki jak koral, gąbka czy rozgwiazda, może zostać uszkodzony przez kontakt płetwą, ręką lub sprzętem.

Nie należy podnosić muszli zamieszkanych przez zwierzęta, przesuwać kamieni, świecić długo intensywnym światłem w kryjówki ani karmić zwierząt. Dotyczy to zwłaszcza ośmiornic, raków, ślimaków i osiadłych filtratorów. Część gatunków ma kolce, komórki parzydełkowe lub toksyny obronne, ale ich nie trzeba demonizować: ryzyko zwykle wynika z niepotrzebnego kontaktu. Jeśli po przypadkowym kontakcie pojawią się niepokojące objawy, należy skontaktować się z lekarzem lub odpowiednimi służbami.

Ciekawostki o zwierzętach żyjących na dnie oceanu

• Niektóre rozgwiazdy potrafią odtworzyć utracone ramiona, a czasem nawet większą część ciała.
• Strzykwy przetwarzają ogromne ilości osadu i realnie wpływają na jego skład chemiczny.
• Zimnowodne koralowce mogą żyć w ciemności, bo nie polegają na fotosyntetyzujących glonach tak jak wiele koralowców tropikalnych.
• W rowach oceanicznych ciśnienie jest tak duże, że zwykłe pęcherzyki gazu w tkankach byłyby poważnym problemem, dlatego wiele tamtejszych ryb ma szczególnie zmodyfikowaną budowę.
• Ośmiornice denne potrafią wykorzystywać przedmioty jako schronienie, na przykład muszle lub puste skorupy.
• Równonogi głębinowe mogą przypominać przerośnięte stonogi, choć należą do skorupiaków.
• Przy kominach hydrotermalnych podstawą łańcucha pokarmowego są bakterie, a nie rośliny.
• Wiele zwierząt dna oceanu świeci lub odbija światło w specyficzny sposób, choć pełna bioluminescencja częściej kojarzy się z tonią wodną.
• Niektóre małże i wieloszczety żyją w symbiozie z bakteriami, które dostarczają im związków odżywczych.
• Martwe ciała wielorybów opadające na dno tworzą lokalne „wyspy pokarmu”, z których przez lata korzystają liczne gatunki bezkręgowców i ryb.

FAQ

Jakie zwierzęta żyją na dnie oceanu najczęściej?

Najczęściej spotyka się bezkręgowce denne: wieloszczety, skorupiaki, małże, ślimaki, rozgwiazdy, wężowidła, strzykwy, gąbki i koralowce. Wśród kręgowców typowe są ryby denne, zwłaszcza płastugi, skorpenokształtne i różne gatunki głębinowe.

Czy na dnie oceanu żyją ssaki?

Ssaki morskie nie żyją stale na dnie, bo oddychają powietrzem atmosferycznym. Niektóre jednak regularnie żerują przy dnie, na przykład morsy, foki brodate czy część waleni nurkujących po denne bezkręgowce.

Czy na dnie oceanu jest całkowicie ciemno?

Na płytkim dnie szelfu i na rafach dociera światło słoneczne. Całkowita lub prawie całkowita ciemność zaczyna się w głębszych strefach, gdzie nie zachodzi fotosynteza i życie zależy od opadającej materii lub chemosyntezy.

Jak zwierzęta dna oceanu zdobywają pokarm w głębinach?

Wiele z nich zjada detrytus opadający z wyższych warstw wody, poluje na inne zwierzęta denne albo korzysta z padliny. Przy kominach hydrotermalnych część gatunków żyje dzięki symbiozie z bakteriami chemosyntetyzującymi.

Jakie przystosowania mają zwierzęta żyjące na dnie oceanu?

Typowe przystosowania to spłaszczone ciało, zdolność zakopywania się, kamuflaż, wolny metabolizm, wytrzymałość na wysokie ciśnienie, filtracja zawiesiny z wody oraz specjalizacja do życia w osadach lub na twardym podłożu.

Czy zwierzęta dna oceanicznego są zagrożone?

Tak, wiele z nich jest zagrożonych przez destrukcyjne połowy denne, zanieczyszczenia, ocieplenie i zakwaszenie oceanów. Szczególnie narażone są koralowce zimnowodne, gąbki głębinowe i wolno rosnące ryby denne.

Czy można bezpiecznie obserwować zwierzęta żyjące na dnie oceanu?

Tak, ale wyłącznie z dystansu i bez ingerencji w siedlisko. Podczas nurkowania lub oglądania strefy międzypływowej nie należy dotykać organizmów, przestawiać kamieni ani płoszyć zwierząt z kryjówek.