Zwierzęta prerii

Preria to rozległy ekosystem trawiasty Ameryki Północnej, obejmujący przede wszystkim środkową część USA oraz południowe prowincje Kanady. Zwierzęta prerii to nie tylko bizony i pieski preriowe, ale też liczne ptaki stepowe, drobne ssaki, gady, płazy, owady zapylające i drapieżniki związane z otwartym krajobrazem. Fauna prerii jest silnie uzależniona od sezonowości, pożarów, suszy oraz cykli wypasu, które przez tysiące lat kształtowały ten biom. Współcześnie wiele gatunków przetrwało głównie w rezerwatach, na ranczach o ekstensywnym użytkowaniu i w odtworzonych fragmentach naturalnych muraw.

Jakie zwierzęta żyją w prerii?

Na prerii żyją przede wszystkim duże roślinożerne ssaki, takie jak bizon amerykański, liczne gryzonie kopiące nory, drapieżniki polujące na otwartej przestrzeni, ptaki gniazdujące w trawach oraz bezkręgowce zależne od roślin zielnych. W różnych częściach prerii spotyka się także jelenie, vidłorogi, kojoty, lisy, borsuki, sowy norne, cietrzewie preriowe, grzechotniki, żółwie lądowe i bogatą faunę owadów.

Jeśli pytamy, jakie zwierzęta żyją w prerii, trzeba pamiętać, że nie jest to obszar całkowicie jednolity. Inna fauna występuje na wilgotniejszej wysokotrawiastej prerii, inna na suchszej krótkotrawiastej prerii Wielkich Równin, a jeszcze inna w mozaice mokradeł, strumieni i zadrzewień nadrzecznych. Zwierzęta występujące w prerii są zwykle przystosowane do życia na otwartej przestrzeni, dużych wahań temperatur i ograniczonej osłony przed drapieżnikami.

Klimat, krajobraz i główne siedliska prerii

Pod pojęciem prerii najczęściej rozumie się północnoamerykańskie trawiaste równiny od kanadyjskich prowincji Alberta, Saskatchewan i Manitoba po stany USA, takie jak Montana, Dakota Północna i Południowa, Nebraska, Kansas, Oklahoma, Teksas oraz części Minnesoty, Iowa, Illinois, Missouri, Wyoming, Kolorado i Nowego Meksyku. W szerszym ujęciu preria stanowi wschodnią i środkową część biomu Wielkich Równin, przechodząc miejscami w step, półpustynię lub mozaikę sawann dębowych.

Klimat prerii jest kontynentalny. Zimy bywają mroźne, lata gorące, a opady są nierównomierne i zwykle maleją z północnego wschodu ku południowemu zachodowi. Na wilgotnej wysokotrawiastej prerii opadów jest więcej, dlatego rosną tam wysokie trawy i liczne rośliny kwitnące. Na suchej krótkotrawiastej prerii roślinność jest niższa, a zwierzęta częściej muszą radzić sobie z niedoborem wody.

Najważniejsze siedliska tego obszaru to:

• preria wysokotrawiasta z gęstą roślinnością zielną,
• preria mieszana będąca przejściem między strefą wilgotniejszą i suchszą,
• preria krótkotrawiasta typowa dla bardziej suchych części Wielkich Równin,
• kolonie norne piesków preriowych i innych ssaków kopiących,
• dolina rzek, rozlewiska, oczka wodne i sezonowe mokradła,
• zadrzewienia nadrzeczne, zakrzewienia i skraje lessowych wzgórz.

Istotnym czynnikiem ekologicznym są pożary, które ograniczają zarastanie drzewami i utrzymują trawiasty charakter krajobrazu. Równie ważny jest wypas dużych roślinożerców, dawniej przede wszystkim bizonów, obecnie także bydła na niektórych obszarach użytkowanych ekstensywnie.

Duże ssaki roślinożerne i biegacze otwartej przestrzeni

Najbardziej znanym zwierzęciem charakterystycznym dla prerii jest bizon amerykański Bison bison. Historycznie tworzył ogromne stada przemieszczające się przez Wielkie Równiny. Dziś wolno żyjące populacje są znacznie mniejsze i rozproszone, ale gatunek pozostaje kluczowym symbolem oraz inżynierem ekosystemu. Bizony zgryzają trawy, ugniatają glebę, tworzą zagłębienia zwane kąpieliskami pyłowymi i sprzyjają mozaice siedlisk.

Drugim ważnym roślinożercą jest widłoróg amerykański Antilocapra americana, często błędnie nazywany antylopą. To jedno z najszybszych zwierząt Ameryki Północnej, świetnie przystosowane do otwartego terenu, gdzie szybkość i czujność zastępują ukrywanie się. Żywi się trawami, bylinami i krzewinkami, a w bardziej suchych częściach prerii korzysta z roślin bogatych w wodę.

Na obrzeżach prerii i w mozaice zadrzewień częste są jeleń wirginijski Odocoileus virginianus oraz jeleń mulak Odocoileus hemionus. Pierwszy lepiej radzi sobie w krajobrazie bardziej mozaikowym, drugi częściej pojawia się w suchszych i bardziej otwartych fragmentach zachodnich prerii. Oba gatunki pełnią ważną rolę jako roślinożercy i ofiary dużych drapieżników.

Gryzonie, króliki i zwierzęta podziemne

Fauna prerii nie mogłaby istnieć bez małych ssaków, zwłaszcza gryzoni. Szczególne znaczenie mają pieski preriowe, czyli kilka gatunków z rodzaju Cynomys. Najbardziej znany jest piesek preriowy czarnoogonowy Cynomys ludovicianus, tworzący rozbudowane kolonie norne. Zwierzęta te żyją społecznie, ostrzegają się przed zagrożeniem głosami alarmowymi i utrzymują niską roślinność wokół kolonii. Ich nory dają schronienie wielu innym organizmom.

Na prerii występują także susły, chomiki workowate, norniki, myszy polne i gofry kieszonkowe. Gofry spędzają znaczną część życia pod ziemią, gdzie kopią tunele w poszukiwaniu korzeni i bulw. Dzięki temu napowietrzają glebę i wpływają na obieg materii. Z kolei zające i króliki, takie jak królak bawełniany czy zając bielak preriowy w północnych częściach zasięgu, są ważnym pokarmem dla kojotów, orłów i sów.

Z małymi ssakami silnie związany jest fretka czarnonoga Mustela nigripes, jeden z najbardziej zagrożonych ssaków Ameryki Północnej. Żyje niemal wyłącznie tam, gdzie istnieją kolonie piesków preriowych, bo korzysta z ich nor i poluje głównie właśnie na nie. To dobry przykład gatunku, którego przetrwanie zależy od zachowania całej struktury siedliskowej prerii.

Drapieżniki prerii

Najbardziej rozpowszechnionym średnim drapieżnikiem prerii jest kojot preriowy Canis latrans. To gatunek skrajnie elastyczny ekologicznie: poluje na gryzonie, króliki, młode kopytne, zjada owady, padlinę i pokarm pochodzenia roślinnego. Kojoty dobrze radzą sobie zarówno na terenach naturalnych, jak i w krajobrazie przekształconym przez rolnictwo.

Na wielu obszarach prerii żyją lis rudy Vulpes vulpes oraz borsuk amerykański Taxidea taxus. Borsuk jest szczególnie dobrze przystosowany do życia na otwartej równinie: ma silne kończyny i pazury do kopania, a jego dieta obejmuje przede wszystkim zwierzęta podziemne. Często poluje w pobliżu kolonii gryzoni. Zdarza się, że w zachodnich częściach prerii występuje także lis szybki Vulpes velox, lżejszy i bardziej związany z suchymi murawami.

Historycznie ważną rolę odgrywał wilk szary Canis lupus, dziś w większości prerii wytępiony lub obecny tylko lokalnie na obrzeżach zasięgu. W niektórych regionach duże znaczenie ma też puma płowa Puma concolor, zwłaszcza w bardziej urozmaiconym terenie zachodnich Wielkich Równin oraz w strefach przejściowych ku obszarom górskim i badlands.

Ptaki otwartych traw i mokradeł

Ptaki należą do najbardziej charakterystycznych zwierząt występujących w prerii, choć wiele z nich jest trudnych do zauważenia, ponieważ polegają na maskowaniu i gniazdują bezpośrednio na ziemi. Do symboli tego ekosystemu należą cietrzewie preriowe, między innymi cietrzew preriowy większy Tympanuchus cupido i cietrzew preriowy mniejszy Tympanuchus pallidicinctus. Samce odbywają widowiskowe toki na otwartych stanowiskach, a samice ukrywają gniazda wśród traw.

Bardzo ważna jest także fauna ptaków śpiewających. Skowronki preriowe, trznadle, pasówki i różne gatunki trupiali oraz szpakowatych zajmują odmienne piętra roślinności. Charakterystyczny jest na przykład skowronek rogaty Eremophila alpestris, związany z otwartymi i uboższymi murawami, oraz zachodnie gatunki drozdowatych i trznadli preferujące wyższe trawy lub krzewy.

Na terenach z norami występuje sowa norna Athene cunicularia, która korzysta z gotowych podziemnych schronień wykopanych przez ssaki. Nad łąkami polują błotniaki zbożowe, myszołowy i pustułki amerykańskie. Z kolei mokradła i oczka wodne przyciągają żurawie, kaczki, brodźce i czaple. W czasie migracji preria jest ważnym przystankiem dla licznych ptaków wodnych i siewkowych.

Gady i płazy prerii

Choć fauna prerii kojarzy się głównie z ssakami i ptakami, gady mają tu duże znaczenie, zwłaszcza w cieplejszych i suchszych częściach zasięgu. Występują tu różne gatunki węży, między innymi grzechotnik preriowy Crotalus viridis i niejadowite zaskrońcowate polujące na gryzonie, jaszczurki z rodzaju Sceloporus oraz żółwie lądowo-wodne związane z oczkami i strumieniami.

Gady są dobrze przystosowane do oszczędzania wody i korzystania z nasłonecznionych miejsc. Wiele z nich aktywnie termoreguluje, przenosząc się między otwartym gruntem a cieniem roślin lub nor. Nory ssaków mają znaczenie także dla węży i jaszczurek jako schronienie przed upałem, mrozem i drapieżnikami.

Płazy są liczniejsze tam, gdzie istnieją okresowe zbiorniki wodne. Ropuchy, kumaki północnoamerykańskie i różne gatunki żab wykorzystują stawy deszczowe powstające po burzach. Część z nich rozwija się bardzo szybko, aby zakończyć cykl rozwojowy przed wysychaniem wody. To ważne przystosowanie do niestabilnych warunków hydrologicznych prerii.

Owady i inne bezkręgowce

Bezkręgowce są fundamentem funkcjonowania prerii. Żyją tu tysiące gatunków owadów roślinożernych, drapieżnych, saprofagicznych i zapylających. Niezwykle istotne są pszczoły samotnice, trzmiele, motyle dzienne, ćmy, chrząszcze koprofagiczne oraz prostoskrzydłe, zwłaszcza koniki polne.

Motyl monarcha Danaus plexippus korzysta z roślin trojeściowych rosnących na preriach i w ich otoczeniu. Larwy żywią się wyłącznie trojeściami, a dorosłe motyle odwiedzają wiele gatunków kwiatów. Z kolei chrząszcze rozkładające odchody dużych roślinożerców przyspieszają obieg składników odżywczych i poprawiają strukturę gleby.

Dużą rolę odgrywają również pająki polujące wśród traw, mrówki budujące rozległe kolonie oraz dżdżownice i inne bezkręgowce glebowe. To one w znacznej mierze odpowiadają za rozkład materii organicznej, mieszanie gleby i podtrzymywanie produktywności ekosystemu.

Najważniejsze zwierzęta występujące w prerii

Grupa lub gatunek	Typowe siedlisko	Sposób życia	Ciekawostka
Bizon amerykański	Rozległe murawy wysokotrawiaste i mieszane prerie	Stadny roślinożerca wędrujący za najlepszym żerem	Tworzy kąpieliska pyłowe, które stają się mikrośrodowiskami dla roślin i bezkręgowców
Widłoróg amerykański	Otwarte, suche i półsuche prerie oraz równiny krzewiaste	Dzienny roślinożerca, bardzo szybki biegacz żyjący w grupach	Należy do odrębnej rodziny i nie jest prawdziwą antylopą
Piesek preriowy czarnoogonowy	Niskie murawy i kolonie norne na otwartych równinach	Silnie społeczny gryzoń kopiący rozbudowane systemy tuneli	Jego kolonie zwiększają różnorodność wielu innych gatunków
Kojot preriowy	Prerie, pola uprawne, zadrzewienia nadrzeczne	Wszystkożerny drapieżnik aktywny o świcie, nocą i w dzień	Potrafi zmieniać dietę zależnie od sezonu i dostępności ofiar
Borsuk amerykański	Suche murawy i obszary z dużą liczbą gryzoni	Samotny ssak kopiący nory i polujący na zwierzęta podziemne	Może błyskawicznie odkopywać ofiarę ukrytą pod ziemią
Sowa norna	Tereny otwarte z gotowymi norami ssaków	Gniazduje pod ziemią, poluje na owady i małe kręgowce	Jest jedną z nielicznych sów regularnie korzystających z nor
Cietrzew preriowy większy	Wysokotrawiaste i mieszane prerie z niskim stopniem przekształcenia	Ptak naziemny, samce tokują na otwartych miejscach	Jest bardzo wrażliwy na fragmentację siedlisk
Grzechotnik preriowy	Suche, nasłonecznione murawy i stoki	Drapieżny wąż polujący głównie na gryzonie	Pomaga ograniczać liczebność małych ssaków na terenach trawiastych
Fretka czarnonoga	Kolonie piesków preriowych na naturalnych murawach	Nocny drapieżnik silnie zależny od jednego typu ofiary	Była uznawana za wymarłą na wolności, a potem odtworzono populacje z hodowli
Motyl monarcha	Kwieciste prerie, skraje łąk i pobocza z trojeściami	Owadzki zapylacz odbywający dalekie migracje	Jego larwy magazynują toksyny roślinne, co utrudnia drapieżnikom żerowanie

Gatunki charakterystyczne i szczególnie ważne dla prerii

Do zwierząt najbardziej charakterystycznych dla prerii należą bizon amerykański, pieski preriowe, widłoróg amerykański oraz cietrzewie preriowe. Są one silnie związane z otwartymi trawiastymi siedliskami i źle znoszą ich fragmentację. Właśnie te gatunki najlepiej pokazują, czym różni się fauna prerii od fauny lasów, pustyń czy gór.

Szczególnie ważnym gatunkiem jest piesek preriowy, uznawany za gatunek kluczowy. Jego nory wykorzystują sowy norne, fretki czarnonogie, liczne owady i gady. Kolonie wpływają też na strukturę roślinności, a przez to na obecność innych roślinożerców i drapieżników. Zanik piesków preriowych oznacza zwykle uproszczenie całego ekosystemu.

Warto dodać, że ścisłych endemitów całej prerii w sensie kontynentalnym jest niewiele, ponieważ wiele gatunków zajmuje także obszary sąsiednie. Jednak część zwierząt ma centrum występowania właśnie na Wielkich Równinach i jest silnie związana z tamtejszym krajobrazem trawiastym.

Zależności pokarmowe i rola zwierząt w ekosystemie prerii

Fauna prerii funkcjonuje w oparciu o bardzo rozbudowaną sieć zależności. Podstawę stanowią trawy, turzyce i rośliny zielne, które odżywiają roślinożerców: od bizonów i widłorogów po gryzonie i owady. Te z kolei stają się pokarmem dla drapieżników, takich jak kojoty, borsuki, lisy, węże, sowy i ptaki szponiaste.

Ogromne znaczenie mają zapylacze, zwłaszcza dzikie pszczoły i motyle. Bez nich wiele roślin kwitnących nie mogłoby się rozmnażać. Rozkład materii zapewniają bakterie, grzyby i bezkręgowce glebowe. Chrząszcze koprofagiczne wykorzystują odchody dużych ssaków, przyspieszając obieg azotu i innych składników pokarmowych.

Na prerii ważni są również inżynierowie ekosystemu. Bizony przekształcają pokrywę roślinną poprzez wybiórczy wypas, a zwierzęta kopiące nory zmieniają napowietrzenie gleby, retencję wody i dostępność schronień. Dzięki temu preria nie jest jednorodnym „morzem traw”, lecz dynamiczną mozaiką drobnych siedlisk.

Zmiany sezonowe, migracje i okresowa aktywność

Zwierzęta prerii żyją w środowisku o silnej sezonowości. Zimą wiele gatunków ogranicza aktywność, korzysta z nor lub przemieszcza się na obszary mniej zasypane śniegiem. Część gryzoni gromadzi zapasy, inne zapadają w stany znacznego obniżenia aktywności. Duże ssaki przemieszczają się za dostępnym pokarmem i wybierają miejsca osłonięte od wiatru.

Wiosną i latem następuje szczyt rozrodu ptaków gniazdujących na ziemi, aktywności owadów oraz wzrostu roślin. To okres intensywnego żerowania i wychowu młodych. Po letnich burzach krótkotrwale ożywia się fauna płazów, a zbiorniki efemeryczne stają się miejscem rozrodu.

Jesienią część ptaków odlatuje na południe, a niektóre owady, w tym monarcha, podejmują długodystansowe migracje. Dla wielu gatunków właśnie sezonowy rytm susz, pożarów, odrastania roślin i zmian temperatury jest podstawowym czynnikiem regulującym liczebność.

Gatunki zagrożone, chronione i inwazyjne

Największym zagrożeniem dla zwierząt prerii jest utrata siedlisk. Znaczna część wysokotrawiastej prerii została przekształcona w pola uprawne, a naturalne murawy zostały pofragmentowane drogami, ogrodzeniami i zabudową. Szczególnie źle wpływa to na ptaki gniazdujące na ziemi oraz gatunki wymagające rozległych, nieprzerwanych przestrzeni.

Do gatunków szczególnie zagrożonych należy fretka czarnonoga, której los zależy od ochrony kolonii piesków preriowych. Problemy mają również niektóre cietrzewie preriowe i lis szybki. Ochrona obejmuje odtwarzanie muraw, kontrolę zabudowy, przywracanie odpowiedniego reżimu pożarowego oraz utrzymanie ekstensywnego wypasu.

Na wielu obszarach znaczenie mają także gatunki introdukowane i inwazyjne, zwłaszcza obce rośliny zmieniające skład muraw. Mogą one pośrednio wpływać na zwierzęta przez zubożenie bazy pokarmowej owadów i ptaków. Problemem jest też dawniej prowadzona intensywna eliminacja drapieżników i zwierząt norujących, uznawanych błędnie za „szkodniki”.

Kontakt zwierząt prerii z człowiekiem i zasady bezpiecznej obserwacji

Współczesna preria jest krajobrazem, w którym dzika fauna często styka się z rolnictwem, wypasem bydła, drogami i turystyką. Niektóre gatunki, jak kojot czy jeleń wirginijski, dobrze adaptują się do przekształconego środowiska. Inne, zwłaszcza ptaki stepowe i zwierzęta zależne od kolonii nor, są znacznie bardziej wrażliwe na obecność człowieka.

Obserwacja zwierząt występujących w prerii powinna odbywać się z dystansu, najlepiej z drogi, ścieżki lub wyznaczonego punktu widokowego. Nie należy podchodzić do gniazd, nor, młodych ani tokowisk. Szczególnej ostrożności wymagają duże ssaki, takie jak bizony, oraz węże, które należy po prostu ominąć i pozwolić im się oddalić.

Nie wolno karmić dzikich zwierząt ani niszczyć roślinności przez schodzenie z wyznaczonych tras na obszarach chronionych. W przypadku ukąszenia, użądlenia lub innych niepokojących objawów po kontakcie ze zwierzęciem należy skontaktować się z lekarzem lub odpowiednimi służbami.

Ciekawostki o zwierzętach prerii

• Bizony potrafią zimą odgarniać śnieg głową, aby dostać się do zaschniętych traw.
• Widłoróg amerykański należy do najszybszych ssaków świata i utrzymuje wysoką prędkość dłużej niż wiele innych biegaczy.
• Pieski preriowe mają rozbudowany system dźwięków alarmowych, który może przekazywać informacje o typie zagrożenia.
• Sowa norna często stoi przy wejściu do nory nawet w ciągu dnia, co odróżnia ją od wielu innych sów.
• Fretka czarnonoga jest tak silnie związana z pieskami preriowymi, że bez ich kolonii nie jest w stanie przetrwać na wolności.
• Pożary prerii, jeśli są naturalne lub odpowiednio kontrolowane, mogą zwiększać różnorodność biologiczną zamiast ją zmniejszać.
• Niektóre ptaki prerii zakładają gniazda tak dobrze ukryte, że nawet badacze odnajdują je bardzo rzadko.
• Grzechotnik preriowy pomaga ograniczać liczebność gryzoni, a więc pośrednio wpływa na zdrowie roślinności i upraw na obrzeżach prerii.
• Motyl monarcha wykorzystuje toksyczne związki z trojeści jako chemiczną ochronę przed częścią drapieżników.
• Borsuk amerykański i kojot bywają obserwowane podczas polowania w tym samym rejonie, ponieważ wykorzystują ofiary o podobnych kryjówkach, choć nie tworzą trwałych „sojuszy”.

FAQ

Czy bizony nadal żyją na prerii?

Tak, ale nie w takich liczbach jak dawniej. Obecnie żyją głównie w parkach narodowych, rezerwatach, na terenach plemiennych i w niektórych stadach ochronnych oraz hodowlanych. Dzikie populacje są znacznie mniejsze niż historyczne migracyjne stada Wielkich Równin.

Jakie zwierzęta żyją w prerii oprócz dużych ssaków?

Preria jest domem dla wielu małych ssaków, ptaków gniazdujących na ziemi, sów, ptaków drapieżnych, węży, jaszczurek, płazów związanych z okresowymi zbiornikami oraz ogromnej liczby owadów i innych bezkręgowców. To właśnie te mniej widoczne grupy podtrzymują funkcjonowanie całego ekosystemu.

Czy na prerii występują niebezpieczne węże?

W niektórych rejonach tak, zwłaszcza grzechotniki. Zwykle unikają kontaktu z ludźmi i nie atakują bez prowokacji. Najbezpieczniej zachować dystans, patrzeć pod nogi i nie próbować ich płoszyć ani przenosić.

Dlaczego pieski preriowe są tak ważne?

Bo tworzą nory wykorzystywane przez wiele innych gatunków i wpływają na strukturę roślinności. Są też ważnym ogniwem pokarmowym dla licznych drapieżników. Ich obecność zwiększa różnorodność biologiczną całej prerii.

Czy preria to to samo co step?

Nie całkiem. Oba ekosystemy są trawiaste i otwarte, ale preria odnosi się głównie do północnoamerykańskich muraw Wielkich Równin, z ich własną historią ewolucyjną, klimatem i składem gatunkowym. Step jest pojęciem szerszym i częściej używanym wobec Eurazji.

Jakie ptaki są najbardziej charakterystyczne dla prerii?

Do najbardziej charakterystycznych należą cietrzewie preriowe, sowa norna, błotniaki, skowronki terenów otwartych oraz liczne drobne ptaki śpiewające związane z trawami. W mokradłach przylegających do prerii ważne są też kaczki i ptaki brodzące.

Dlaczego zwierzęta prerii są dziś zagrożone?

Głównie z powodu przekształcenia naturalnych muraw w pola uprawne, fragmentacji siedlisk, zaniku pożarów podtrzymujących trawiasty krajobraz oraz wcześniejszego tępienia części gatunków. Wrażliwe są zwłaszcza gatunki potrzebujące dużych, połączonych przestrzeni.

Czy na prerii są zwierzęta aktywne nocą?

Tak, i jest ich bardzo wiele. Nocą aktywne bywają fretki czarnonogie, część gryzoni, wiele owadów, niektóre płazy, sowy oraz część drapieżników. Nocna aktywność pomaga unikać upału i zmniejsza ryzyko kontaktu z drapieżnikami dziennymi.