Salamandra pręgowana

Salamandra pręgowana to jedno z najbardziej rozpoznawalnych i intrygujących zwierząt lądowych Europy. Jej kontrastowe ubarwienie i nocny tryb życia wzbudzają ciekawość zarówno przyrodników, jak i turystów. W poniższym artykule przybliżę zasięg występowania, budowę ciała, rozmiar, zwyczaje żywieniowe, sposób rozmnażania oraz zagrożenia i kwestie ochrony tego płaza.

Występowanie i siedlisko

Salamandra pręgowana (Salamandra salamandra) występuje szeroko w Europie, od zachodnich krańców Półwyspu Iberyjskiego, przez kraje środkowoeuropejskie, po Bałkany i części Azji Mniejszej. Wiele populacji ma charakter lokalny i jest powiązanych z określonymi typami środowisk, dlatego zasięg bywa mozaikowy. W Polsce salamandra występuje przede wszystkim w południowej i zachodniej części kraju, szczególnie tam, gdzie zachowały się lasy liściaste i mieszane.

Siedlisko salamandry to przede wszystkim wilgotne lasy liściaste i mieszane, zwłaszcza z dużą ilością martwego drewna, kamieni i kryjówek. Preferuje obszary z czystymi, chłodnymi potokami i źródłami, choć może występować także w pobliżu stawów i rowów. W rejonach bardziej suchych bywa ograniczona do mikrośrodowisk o stałej wilgotności.

• Siedlisko: wilgotne lasy, brzegi cieków wodnych, jary i doliny rzeczne.
• Preferencje mikroklimatyczne: chłód, wysoka wilgotność, ograniczone nasłonecznienie.
• Unika terenów intensywnie rolniczych i zurbanizowanych bez odpowiednich kryjówek.

Wygląd i budowa

Salamandra pręgowana jest średniej wielkości płazem ogoniastym o charakterystycznym, kontrastowym ubarwieniu. Ciało jest zwarte, grube, z dobrze rozwiniętym ogonem i czterema kończynami. Skóra jest gładka i błyszcząca, bogato unaczyniona, co umożliwia częściową wymianę gazową.

Kolorystyka to najczęściej czarne tło z żółtymi lub pomarańczowymi plamami albo pręgami. Wzór ubarwienia jest zmienny regionalnie i indywidualnie — od drobnych plamek po szerokie pasy. Ten kontrastowy wygląd pełni funkcję ostrzegawczą (aposematyzm) wobec potencjalnych drapieżników.

• Głowa: niewielka, z dobrze rozwiniętymi oczami.
• Tułów: masywny, z licznymi gruczołami skórnymi.
• Kończyny: czteropalczaste kończyny przednie i pięciopalczaste tylne, przystosowane do poruszania się po podłożu.
• Skóra: liczne gruczoły wydzielające toksyny; błyszczący, wilgotny naskórek.

Rozmiar, wiek i wzrost

Dorosłe osobniki osiągają zwykle od 15 do 25 cm długości całkowitej (wraz z ogonem), choć lokalnie spotyka się osobniki większe, nawet do około 30 cm. Samice często są nieco większe od samców. Tempo wzrostu i osiąganie dojrzałości zależy od warunków środowiskowych; pełną dojrzałość płciową salamandry uzyskują zwykle w wieku kilku lat.

Długowieczność salamandry jest znacząca — w warunkach naturalnych może dożyć 10–20 lat, a w niewoli i przy dobrych warunkach opieki jednostki żyją dłużej, czasem przekraczając 20–25 lat.

Tryb życia i zachowanie

Salamandra pręgowana jest zwierzęciem głównie nocnym i krepuskularnym. W ciągu dnia ukrywa się w szczelinach, pod kamieniami, kłodami lub w norach, wychodząc dopiero w chłodniejsze, wilgotne wieczory i noce. Aktywność uzależniona jest od wilgotności i temperatury — w suchych okresach może ograniczać się do sporadycznych wyjść lub wchodzić w stan obniżonej aktywności.

Salamandry są z reguły terytorialne i prowadzą skryty tryb życia. W czasie aktywności przemieszczają się powoli, uważnie badając podłoże i liście, polując na drobne bezkręgowce.

• Aktywność: nocna i zmierzchowa.
• Ruch: powolne, ostrożne przemieszczanie się po lądzie; przy larwach — pływanie w wodzie stojącej lub płynącej.
• Zachowanie społeczne: brak złożonych struktur społecznych; kontakty międzyosobnicze przy rozmnażaniu.

Pokarm i polowanie

Salamandra to drapieżnik małych bezkręgowców. Dieta obejmuje:

• dżdżownice,
• ślimaki i ślimaki nagie (pomrówki),
• owady i ich larwy (chrząszcze, muchówki),
• pająki, stonogi i rzadziej drobne kręgowce (np. młode płazy lub małe jaszczurki).

Polowanie odbywa się zwykle metodą „zasadzki” — salamandra węszy i czeka na ruch ofiary, po czym błyskawicznie chwyta ją językiem lub otwiera pysk i chwyta łapami. Pokarm połyka w całości lub na kawałki w zależności od wielkości zdobyczy.

Rozmnażanie i rozwój

Rozmnażanie u salamandry pręgowanej opiera się na wewnętrznym zapłodnieniu: samiec składa spermatofor (pakiet nasienia), który samica pobiera do kloaki. Sposób dalszego rozwoju jest zróżnicowany w zależności od populacji — u większości populacji samice rodzą larwy wodne (larwy zewnętrznego rozwoju), które następnie rozwijają się w wodzie i przechodzą metamorfozę w kierunku życia lądowego. W niektórych populacjach spotyka się formy żyworodne lub częściowo żyworodne, gdzie młode rodzą się już mocno zaawansowane lub nawet w postaci małych osobników lądowych.

Sezon rozrodczy przypada zwykle na wiosnę i wczesne lato, jednak szczegóły zależą od klimatu lokalnego. Larwy rozwijają się w wodzie od kilku tygodni do kilku miesięcy, w zależności od temperatury i dostępności pokarmu. Po metamorfozie młode salamandry opuszczają środowisko wodne i podejmują lądowy tryb życia.

Mechanizmy obronne i toksyny

Jednym z najbardziej znanych aspektów biologii salamandry pręgowanej jest jej system obronny. Na skórze znajdują się liczne gruczoły produkujące toksyczne związki (m.in. samandarynę i inne alkaloidy). W kontakcie z drapieżnikiem salamandra może wydzielić śluzowatą, trującą substancję, która powoduje u wielu zwierząt odruchy wymiotne, porażenia lub silne podrażnienia.

Kontrastowe ubarwienie pełni funkcję aposematyzmu — ostrzegania potencjalnych napastników o niebezpieczeństwie. Dzięki temu wiele drapieżników uczy się unikać salamandr. Mimo to niektóre gatunki węży wykazują odporność na toksyny i są w stanie polować na salamandry.

Zagrożenia i ochrona

Chociaż salamandra pręgowana jest w wielu regionach względnie liczna, stoi przed szeregiem zagrożeń:

• utrata i fragmentacja siedlisk — wycinka lasów, regulacja cieków, zabudowa,
• zanieczyszczenie wód i środowiska (pestycydy, metale ciężkie),
• drogi i ruch samochodowy — duża śmiertelność podczas wędrówek rozrodczych,
• choroby i pasożyty — przede wszystkim nowo odkryty czynnik Batrachochytrium salamandrivorans (Bsal), który może powodować masowe wyginięcia salamandr,
• zmiany klimatyczne — wpływ na dostępność wilgotnych siedlisk i okresy aktywności.

Na poziomie międzynarodowym Salamandra salamandra jest klasyfikowana jako gatunek o najmniejszym zaniepokojeniu (Least Concern) na liście IUCN, jednak lokalne populacje mogą być silnie zagrożone i wymagają działań ochronnych. W wielu krajach objęta jest ochroną prawną oraz programami monitoringu.

Interesujące fakty

– Nazwa „salamandra” funkcjonuje w kulturze i folklorze od wieków — w średniowieczu przypisywano jej zdolność przebywania w ogniu (co jest oczywiście mitem), co wynikało zapewne z jej pojawiania się na polanach po deszczu.

– Skóra salamandry to nie tylko organ ochronny, ale też ważna powierzchnia oddechowa — choć gatunek posiada płuca, część wymiany gazowej odbywa się przez cienką i dobrze unaczynioną skórę.

– Salamandry potrafią regenerować części ciała, w tym fragmenty kończyn i ogona, choć proces ten jest wolny i zależny od wieku oraz stanu zdrowia zwierzęcia.

– Samice są wybredne przy wyborze miejsc do złożenia larw: poszukują czystych cieków z odpowiednim natlenieniem i ochroną przed drapieżnikami.

Jak pomagać salamandrom

Działania, które każdy z nas może podjąć, aby chronić salamandrę pręgowaną i jej siedliska:

• ochrona i odtwarzanie wilgotnych fragmentów lasu oraz naturalnych cieków,
• ograniczenie stosowania pestycydów i chemii w pobliżu siedlisk,
• montowanie przejść dla zwierząt przy drogach w newralgicznych miejscach migracji,
• uczestnictwo w lokalnych akcjach monitoringu i liczenia płazów,
• świadomość i zapobieganie rozprzestrzenianiu chorób poprzez nieprzenoszenie dzikich osobników między lokalizacjami.

Podsumowanie

Salamandra pręgowana to gatunek fascynujący pod wieloma względami — od efektownego ubarwienia, przez złożone mechanizmy obronne, po różnorodne strategie rozmnażania w zależności od środowiska. Pomimo że ogólnie nie jest krytycznie zagrożona, lokalne populacje mogą być narażone na poważne niebezpieczeństwa, zwłaszcza choroby i utratę siedlisk. Ochrona tego płaza wymaga zarówno działań naukowych, jak i świadomości społecznej oraz praktycznych zabiegów w terenie. Salamandra pozostaje symbolem dzikiej i wilgotnej europy — gatunkiem, którego obserwacja może przypominać o kruchości i wartości naturalnych ekosystemów.