Roztocz pasożytniczy trombiculidae – Trombiculidae

Opublikowano przez

Roztocze z rodziny Trombiculidae, potocznie znane jako “pchły trawne”, “czerwone roztocza” lub larwy żółtoskórek, to drobne, ale niezwykle interesujące stawonogi. Ich larwalne stadia mogą pasożytować na kręgowcach, w tym na człowieku, wywołując intensywny świąd i charakterystyczne zmiany skórne. Choć są niemal niewidoczne gołym okiem, odgrywają istotną rolę w ekosystemach, a w niektórych regionach świata stanowią również ważny element problematyki zdrowia publicznego. Zrozumienie ich biologii, zasięgu występowania oraz sposobu oddziaływania na żywicieli pozwala lepiej chronić się przed uciążliwymi ukąszeniami i docenić złożoność świata mikroskopijnych pajęczaków.

Systematyka, zasięg występowania i środowisko życia

Rodzina Trombiculidae należy do gromady pajęczaków (Arachnida), rzędu roztoczy (Acariformes, dawniej Acarina). W obrębie tej rodziny opisano setki gatunków na całym świecie. Najbardziej znane z punktu widzenia człowieka są te, których larwy pasożytują na skórze ssaków, ptaków, gadów, a wyjątkowo także płazów. Dorosłe osobniki i nimfy są już formami wolno żyjącymi, co wyraźnie odróżnia je od wielu innych, całkowicie pasożytniczych roztoczy.

Rodzina Trombiculidae ma niemal kosmopolityczny zasięg. Występuje na wszystkich kontynentach z wyjątkiem Antarktydy, choć ich różnorodność gatunkowa i liczebność są szczególnie wysokie w strefie klimatu ciepłego i wilgotnego. Największe nagromadzenie gatunków notuje się w Azji Południowo-Wschodniej, na subkontynencie indyjskim, w Ameryce Południowej oraz w pasie klimatu subtropikalnego. W Europie, w tym w Polsce, również występują, jednak zazwyczaj w mniejszym zagęszczeniu niż w regionach tropikalnych, co nie oznacza, że są całkowicie niegroźne.

Typowe siedliska Trombiculidae to:

  • łąki, pastwiska i nieużytki porośnięte niską roślinnością zielną;
  • skraje lasów, zarośla, polany leśne i śródleśne łąki;
  • ogródki działkowe, przydomowe trawniki, zaniedbane rabaty i miejsca z gęstą warstwą opadłych liści;
  • pola uprawne, szczególnie ugory i miedze, gdzie roślinność jest wyższa i niezbyt często koszona;
  • w tropikach: wilgotne lasy, zarośla bambusowe, obrzeża pól ryżowych, strefy przybrzeżne namorzynów.

Larwy Trombiculidae najchętniej występują w miejscach o podwyższonej wilgotności podłoża i umiarkowanym zacienieniu. Nadmierna susza lub pełne, długotrwałe nasłonecznienie jest dla nich niekorzystne, gdyż łatwo tracą wodę przez delikatny oskórek. Największą aktywność obserwuje się zwykle w okresach ciepłych – od późnej wiosny do wczesnej jesieni w klimacie umiarkowanym oraz przez większą część roku w klimatach tropikalnych, z krótszymi przerwami w czasie pory suchej lub w okresach skrajnych upałów.

W Polsce jednym z częściej wymienianych przedstawicieli jest Neotrombicula autumnalis, którego larwy są przyczyną tzw. trombiculozy lub potocznie “świerzbu jesiennego”. Spotkać je można na nisko skoszonych łąkach, trawnikach oraz na obrzeżach lasu, gdzie wspinają się na źdźbła traw i oczekują na przechodzącego żywiciela.

Budowa ciała, rozmiary i cykl rozwojowy

Roztocze Trombiculidae, jak wszystkie pajęczaki, posiadają cztery pary odnóży w stadium dorosłym, choć w larwalnej fazie pasożytniczej mają tylko trzy pary. Ciało roztocza jest wyraźnie podzielone na część przednią – gnatosomę (narządy gębowe) – oraz część tylną, zwaną idiosomą, na której osadzone są odnóża oraz struktury narządów wewnętrznych.

Dorosłe osobniki i nimfy osiągają zazwyczaj od około 0,3 do 1 mm długości, w zależności od gatunku. Ich ciało jest zwykle owalne, niekiedy lekko gruszkowate, pokryte włoskami i szczecinkami, które pomagają w odbieraniu bodźców środowiskowych, a także mogą pełnić funkcję ochronną. Barwa dorosłych Trombiculidae bywa żółtawa, pomarańczowa, czerwonawa, a w niektórych gatunkach bardziej brunatna. W warunkach naturalnych, bez powiększenia optycznego, często wyglądają jak małe, szybko poruszające się, czerwonopomarańczowe punkty na powierzchni gleby czy roślin.

Najbardziej interesujące z punktu widzenia pasożytnictwa są larwy. To one odpowiadają za dolegliwości skórne u ludzi i zwierząt. Larwy:

  • są znacznie mniejsze niż formy dorosłe, mają zwykle 0,2–0,3 mm długości;
  • posiadają tylko trzy pary odnóży (tzw. heksapodne stadium larwalne);
  • są jaskrawo pomarańczowe, żółtoczerwone lub intensywnie czerwone, co ułatwia ich dostrzeżenie przy dokładnym obejrzeniu skóry lub odzieży;
  • mają ciało delikatne, miękkie, zdolne do stosunkowo szybkiego przemieszczania się po powierzchni skóry żywiciela.

Cykl życiowy Trombiculidae obejmuje kilka etapów:

  • Jajo – składane w glebie, ściółce leśnej, mchu lub na powierzchni podłoża, zwykle w miejscach wilgotnych i osłoniętych. Samice składają liczne jaja, co zwiększa szanse przeżycia gatunku.
  • Larwa – po wylęgnięciu wspina się na roślinność lub przemieszcza się po ściółce, czekając na kontakt z odpowiednim żywicielem. To jedyne stadium, które pasożytuje na kręgowcach. Larwa wnika częściowo w naskórek, odżywia się płynami tkankowymi i limfą, po czym – po kilku dniach – odpada i powraca do środowiska zewnętrznego.
  • Nimfa protonimfa i deutonimfa – formy przejściowe między larwą a postacią dorosłą. Te stadia są już wolno żyjące i najczęściej drapieżne lub wszystkożerne, żerując na drobnych bezkręgowcach, jajach owadów czy materia organicznej w ściółce.
  • Dorosły osobnik (imago) – prowadzi całkowicie wolno żyjący tryb życia, odżywiając się drobnymi bezkręgowcami lub materiałem organicznym. Dorosłe roztocze kopulują w środowisku glebowym, po czym samice przystępują do składania jaj, zamykając cykl.

W sprzyjających warunkach klimatycznych, zwłaszcza w regionach ciepłych i wilgotnych, cykl rozwojowy może być skrócony, a w ciągu roku może pojawić się kilka pokoleń. W klimacie umiarkowanym, jak w Europie Środkowej, najintensywniejsze pojawy larw przypadają na koniec lata i jesień, co tłumaczy wzrost przypadków trombiculozy właśnie w tych miesiącach.

Tryb życia, pasożytnictwo i oddziaływanie na żywicieli

Larwy Trombiculidae wykazują zachowanie charakterystyczne dla wielu zewnętrznych pasożytów: stosują tzw. “czatowanie” (ang. questing). Wspinają się na końcówki traw, liści lub drobnych gałązek do kilku–kilkunastu centymetrów nad ziemią i oczekują na przechodzącego żywiciela. Bodźcami wyzwalającymi atak mogą być wibracje podłoża, dwutlenek węgla wydychany przez zwierzę, ciepło ciała oraz zapachy skóry.

W momencie kontaktu z ciałem potencjalnego gospodarza larwy bardzo szybko przemieszczają się po jego powierzchni, często wybierając miejsca o cienkiej skórze i dobrej dostępności do naczyń limfatycznych i włosowatych. U ludzi są to zazwyczaj:

  • okolice kostek i stóp (szczególnie przy noszeniu krótkich skarpet i niskiego obuwia);
  • okolice pachwin, zgięć kolan, pas, brzuch, okolice talii;
  • obszary pod ciasno przylegającą odzieżą: elastyczne gumki, paski, mankiety, bielizna.

Wbrew obiegowej opinii, larwy Trombiculidae nie “wgryzają się” głęboko w ciało i nie piją krwi. Zamiast tego:

  • przyczepiają się do powierzchni lub bardzo płytkich warstw naskórka;
  • za pomocą chelicer (appendages gębowych) i wydzielanych enzymów trawiennych rozpuszczają komórki naskórka;
  • powodują powstanie tzw. stylostomu – kanalika w skórze utworzonego z nawarstwionego, zmodyfikowanego naskórka, którym następnie zasysają płyny tkankowe i limfę.

Stylostom jest kluczowy z punktu widzenia reakcji gospodarza. To właśnie on, a nie sama obecność larwy, wywołuje silną odpowiedź zapalną. Objawia się to:

  • pojawieniem się swędzących, czerwonawych grudek lub pęcherzyków;
  • intensywnym świądem, często narastającym po kilku–kilkunastu godzinach od momentu “ukąszenia”;
  • czasem tworzeniem się drobnych strupków lub wtórnych ran w wyniku drapania.

Larwa żywi się na żywicielu zwykle od kilku godzin do 2–3 dni, po czym samoistnie odpada i przechodzi do kolejnego stadium rozwoju w glebie. Co istotne, dolegliwości skórne i świąd mogą utrzymywać się jeszcze przez wiele dni, nawet po odpadnięciu pasożyta. Z punktu widzenia profilaktyki ważne jest, że przenoszenie larw z odzieży na ciało może następować z opóźnieniem – dlatego objawy nie zawsze pojawiają się dokładnie w czasie przebywania na łące czy w lesie.

W przypadku zwierząt domowych, zwłaszcza psów i kotów, przy masywnym ataku larw można zauważyć:

  • zaczerwienione, swędzące miejsca na skórze, często na łapach, brzuchu, okolicach pyska i uszu;
  • silne drapanie, wygryzanie sierści, wylizywanie miejsc zajętych przez larwy;
  • niekiedy wtórne infekcje bakteryjne skóry, jeśli dojdzie do uszkodzeń i zadrapań.

U większości ludzi i zwierząt trombiculoza ma charakter przejściowy i ogranicza się do miejscowych zmian skórnych oraz dokuczliwego świądu. Jednak w niektórych regionach świata – przede wszystkim w Azji – niektóre gatunki Trombiculidae mogą być wektorami drobnoustrojów chorobotwórczych. Klasycznym przykładem jest przenoszenie bakterii z rodzaju Orientia (dawniej Rickettsia) wywołujących tzw. tyfus zaroślowy (scrub typhus). Choroba ta, jeśli nie jest leczona, może mieć poważny przebieg, z gorączką, wysypką, powiększeniem węzłów chłonnych i powikłaniami narządowymi. W Europie ryzyko takiej transmisji jest obecnie bardzo małe, ale w tropikach ma duże znaczenie epidemiologiczne.

Znaczenie ekologiczne, sezonowość i ciekawostki

Mimo że larwy Trombiculidae są dla człowieka i zwierząt domowych przede wszystkim uciążliwymi pasożytami, cała rodzina pełni ważną funkcję w ekosystemach glebowych. Dorosłe osobniki i nimfy są aktywnymi drapieżnikami drobnych bezkręgowców, jaj i larw owadów oraz innych mikroskopijnych organizmów. W ten sposób uczestniczą w regulacji liczebności wielu gatunków, a także w rozkładzie materii organicznej w glebie. Można powiedzieć, że są jednym z niewidocznych elementów “sprzątającej ekipy” ekosystemu.

Sezonowość występowania larw Trombiculidae w klimacie umiarkowanym jest dość wyraźna. Najczęściej obserwuje się ich nasilenie:

  • późnym latem i jesienią (sierpień–październik), kiedy gleba jest jeszcze ciepła, a wilgotność stosunkowo wysoka;
  • w ciepłe, wilgotne okresy bez długotrwałej suszy i skrajnych upałów;
  • po okresach obfitych opadów, które sprzyjają rozwojowi glebowej mezofauny.

W wielu językach zwyczajowe nazwy tych roztoczy nawiązują do ich koloru, wielkości lub typowego sezonu występowania. W języku angielskim często mówi się o “chiggers”, “harvest mites” lub “red bugs”, w języku francuskim o “aoûtats” (od słowa oznaczającego sierpień – août), co od razu sugeruje czas, w którym najczęściej dokuczają ludziom i zwierzętom.

Z punktu widzenia człowieka interesujące są także strategie obronne i unikania ataku tych roztoczy. Badania wskazują, że:

  • niektóre substancje zapachowe, zwłaszcza repelenty stosowane przeciw komarom i kleszczom, mogą w pewnym stopniu zniechęcać także larwy Trombiculidae, choć ich skuteczność bywa zmienna w zależności od gatunku roztocza;
  • częste koszenie trawników i usuwanie wysokiej roślinności zmniejsza liczbę miejsc, w których larwy mogą czatować na żywicieli;
  • zmiana odzieży i dokładne umycie ciała po powrocie z terenów potencjalnego występowania może usunąć larwy zanim zdążą one wytworzyć stylostom i rozpocząć intensywne żywienie;
  • odpowiednio dobrana odzież turystyczna – długie spodnie, wysokie skarpety, zakryte buty – istotnie ogranicza możliwość dotarcia larw do skóry.

Intrygującą cechą biologii Trombiculidae jest wysoka specyficzność niektórych gatunków względem typowego środowiska i preferowanych żywicieli. Część z nich występuje głównie na niewielkich, lokalnych obszarach, związanych np. z określonym typem roślinności czy gleb. Inne są bardziej oportunistyczne i potrafią atakować szerokie spektrum kręgowców: od drobnych gryzoni, przez ptaki, aż po duże ssaki i człowieka. Różnorodność ta jest nadal przedmiotem badań ekologów i akarologów, gdyż pełna fauna Trombiculidae wielu rejonów świata wciąż nie została dokładnie poznana.

Na uwagę zasługuje również sposób orientacji tych roztoczy w środowisku. Choć wydają się proste w budowie, dysponują złożonym zestawem receptorów chemicznych i mechanicznych. Dzięki nim są zdolne do wyczuwania drgań podłoża oraz gradientów chemicznych, np. różnic stężenia dwutlenku węgla, co pozwala im skutecznie lokalizować potencjalnych żywicieli w gęstej roślinności. Zmysły te kompensują brak rozwiniętego wzroku – większość gatunków nie ma oczu lub ich oczy są bardzo proste.

W wielu kulturach ludowych funkcjonowały rozmaite, często nieskuteczne sposoby ochrony przed “czerwonymi robaczkami z łąki”. Zastosowanie tłustych maści, nacieranie skóry olejami roślinnymi, wcieranie ziół czy popiołu miało utrudnić przyczepianie się larw lub ich oddychanie. Współczesna wiedza wskazuje jednak, że najlepszymi metodami pozostają: odpowiednia odzież ochronna, ograniczanie kontaktu z wysoką roślinnością w okresie szczytowej aktywności larw, a także szybkie mycie skóry po wyjściu z potencjalnie zasiedlonych terenów.

Trombiculidae, choć często postrzegane wyłącznie jako uciążliwe pasożyty, są ciekawym przykładem adaptacji roztoczy do życia na pograniczu dwóch światów: gleby i ciała kręgowców. Ich skomplikowany cykl życiowy, zmienność ekologiczna i zdolność do wywoływania silnej reakcji immunologicznej gospodarza sprawiają, że pozostają obiektem badań nie tylko biologów, lecz także specjalistów od chorób zakaźnych i alergologów. Poznanie ich biologii pozwala lepiej rozumieć, jak bardzo złożony i wielowarstwowy jest ekosystem, po którym na co dzień stąpamy – często nie zdając sobie sprawy, że wśród źdźbeł trawy i warstwy ściółki żyją tysiące mikroskopijnych organizmów wpływających, w mniejszym lub większym stopniu, również na nasze zdrowie i samopoczucie.