Krocionóg czarny – Tachypodoiulus niger

Opublikowano przez

Krocionóg czarny, znany naukowo jako Tachypodoiulus niger, to jeden z najpowszechniejszych i najbardziej rozpoznawalnych przedstawicieli rzędu krocionogów w Europie. Choć na pierwszy rzut oka może wydawać się zwykłym, niepozornym mieszkańcem ściółki leśnej lub ogrodowego kompostu, jego rola w ekosystemie oraz interesujące cechy biologiczne czynią go organizmem wartym bliższego poznania. W artykule omówię jego zasięg występowania, wygląd i budowę, tryb życia, dietę, rozmnażanie oraz szereg ciekawostek i praktycznych informacji dotyczących relacji tego gatunku z człowiekiem.

Występowanie i zasięg

Tachypodoiulus niger jest gatunkiem szeroko rozpowszechnionym w strefie palearktycznej. Można go spotkać w większości krajów Europy, od skandynawskich wybrzeży po kraje basenu Morza Śródziemnego, choć największe zagęszczenia występują w klimatach umiarkowanych i wilgotnych. Gatunek ten występuje także w wielu siedliskach synantropijnych — ogrodach, parkach, kompostownikach oraz budynkach gospodarczych, gdzie panują odpowiednio wilgotne warunki.

Zasięg obejmuje:

  • większą część Europy (z wyjątkiem niektórych obszarów wysokogórskich i suchych stref południowych);
  • obszary o klimacie umiarkowanym, gdzie dostępna jest wilgotna ściółka i próchnica;
  • miejsca współistnienia z człowiekiem — ogrody, piwnice, szklarniowe zakamarki;
  • w niektórych przypadkach gatunek ten został introdukowany poza Europę wraz z handlem roślinami i ziemią.

Wygląd i budowa

Krocionóg czarny ma charakterystyczny, cylindryczny kształt ciała, co ułatwia jego odróżnienie od podobnych stawonogów, takich jak stonogi. Długość ciała dorosłych osobników zwykle waha się w granicach kilku centymetrów — najczęściej około 1,5–3 cm, choć spotykane są osobniki nieco większe. Barwa ciała jest zazwyczaj jednolicie ciemnobrązowa lub czarna, stąd polska nazwa gatunku.

Budowa anatomiczna:

  • Głowa wyposaŝona jest w parę czułków, które służą do orientacji w otoczeniu i wykrywania wilgotności oraz zapachów.
  • Tułów składa się z licznych segmentów (kręgów), z których każdy, począwszy od pewnego etapu ontogenezy, tworzy tzw. diplosegmenty — zrośnięte pary segmentów, co powoduje, że na każdym z nich występują dwie pary nóg.
  • Na części segmentów znajdują się otwory oddechowe (spirakle) oraz przetchlinki.
  • Na spodniej stronie przedniej części ciała u samca występują modyfikowane kończyny płciowe — gonopody, które służą do przekazywania nasienia.

Cechy rozpoznawcze:

  • kolor jednolicie ciemnobrązowy lub czarny;
  • cyndryczny, nie spłaszczony kształt ciała;
  • liczne, regularne segmenty i duża liczba krótkich nóg, dających charakterystyczny, „wążowaty” ruch;
  • zdolność do zwijania się w spiralę jako reakcja obronna.

Rozmiar, liczba nóg i rozwój

Dorosłe osobniki krocionoga czarnego osiągają zwykle długość od około 15 do 30 mm. Liczba nóg różni się w zależności od wieku i płci; jako że młode przybywają na świat z mniejszą liczbą segmentów i nóg, przy kolejnych linieniach (procesie wzrostu) dodają nowe segmenty. Zatem liczba nóg u dorosłych może wynosić kilkadziesiąt (często w przedziale 80–100 nóg), choć nie jest to stała wartość i może się różnić między poszczególnymi osobnikami.

Proces wzrostu i dojrzewania:

  • młode wylęgają się z jaj jako osobniki wyposażone w niewielką liczbę segmentów;
  • w miarę wzrostu i kolejnych linień pojawiają się nowe segmenty i pary nóg (tzw. anamorfia);
  • osiągnięcie dojrzałości płciowej następuje po kilku linieniach i może zająć od kilku miesięcy do ponad roku, w zależności od warunków środowiskowych;
  • cykl życiowy dorosłego osobnika może obejmować od 1 do kilku lat, przy czym tempo i długość życia zależą od dostępności pożywienia i wilgotności siedliska.

Tryb życia i zachowanie

Krocionóg czarny jest przede wszystkim gatunkiem nocnym i wilgociolubnym. Aktywny jest głównie wieczorem i w nocy, kiedy wilgotność powietrza wzrasta, co minimalizuje ryzyko odwodnienia. Dzień spędza w bezpiecznych kryjówkach — pod kamieniami, korą, w warstwie ściółki lub w szczelinach kory drzew.

Zachowania charakterystyczne:

  • skłonność do zwijania się w spiralę po dotyku — jest to pierwotna metoda ochrony przed drapieżnikami;
  • w sytuacji zagrożenia wydziela substancje chemiczne o zapachu i smaku odstraszającym potencjalnych napastników (niektóre związki mogą powodować podrażnienia u wrażliwych drapieżników);
  • często gromadzi się w skupiskach — zarówno jako wynik preferencji siedliskowych (wilgoć), jak i przez przypadek; takie skupiska mogą występować w kompostownikach i wilgotnych piwnicach;
  • porusza się stosunkowo wolno, korzystając z dużej liczby krótkich nóg, które precyzyjnie napędzają kolejne segmenty ciała.

Dieta i rola ekologiczna

Krocionóg czarny jest klasycznym przykładem organizmu detrytusożernego — żywi się głównie próchnicą, martwą materią roślinną, częściowo rozłożonymi liśćmi, gnijącą drewnem oraz grzybnią. Dzięki temu pełni bardzo ważną funkcję w obiegu materii w ekosystemach leśnych i ogrodowych — przyspiesza rozkład substancji organicznej, przyczyniając się do formowania się gleby i uwalniania składników odżywczych.

Znaczenie ekologiczne:

  • przyspiesza rozkład liści i drewna, ułatwiając działanie mikroorganizmów i grzybów;
  • poprawia strukturę gleby przez tworzenie drobnej karmelizowanej próchnicy i mieszanie warstw ściółki;
  • stanowi źródło pokarmu dla wielu drapieżników: płazów, ptaków, drobnych ssaków i bezkręgowców (np. niektóre pająki, żuki drapieżne);
  • może mieć wpływ na populacje mikroorganizmów poprzez selekcję materiału organicznego, który jest rozdrobniony i przetworzony.

Rozmnażanie i cykl życiowy

Rozmnażanie krocionogów odbywa się zazwyczaj w sezonie ciepłym, choć czas i intensywność aktywności rozrodczej zależą od klimatu lokalnego. Samce wykorzystują specjalnie przekształcone kończyny — gonopody — do przekazywania spermatofor do dróg rozrodczych samicy.

Proces rozrodczy:

  • rytuały zalotów obejmują dotykanie czułkami i wyszukiwaniu kryjówek przez partnerki;
  • samica składa jaja do wilgotnej gleby lub w warstwie próchnicy, często w niewielkich grupach;
  • liczba składanych jaj zależy od warunków i wielkości samicy — może wynosić od kilku do kilkudziesięciu;
  • pękające jaja wydają młode, które stopniowo zwiększają liczbę segmentów przez kolejne linienia, aż osiągną dorosłą formę.

Ochrona, relacje z człowiekiem i praktyczne informacje

Krocionóg czarny rzadko bywa uważany za szkodnika. W ogrodach pełni pożyteczną rolę jako rozkładacz materii organicznej. Jednak przy bardzo dużych zagęszczeniach lub w specyficznych warunkach (np. mokre piwnice, szklarnie) może powodować pewne problemy, np. niszczenie młodych roślin lub korzeni wrażliwych sadzonek. Ogólnie jednak szkody są rzadkie i stosunkowo niewielkie.

Jak postępować, gdy krocionogi pojawią się w przestrzeni mieszkalnej:

  • najskuteczniejszym i najbezpieczniejszym sposobem jest usunięcie przyczyn — zmniejszenie wilgoci, poprawa wentylacji, usunięcie nadmiaru rozkładającej się materii;
  • fizyczne usuwanie i przenoszenie do ogrodu lub kompostu jest bezpieczne i efektywne;
  • chemiczne środki ochrony roślin zazwyczaj nie są zalecane ze względu na ich szerokie działanie i negatywny wpływ na pożyteczne organizmy glebowe;
  • stosowanie płotków czy barier mechanicznych wokół szklarni może ograniczyć napływ osobników.

Ciekawostki i dodatkowe informacje

  • Krocionóg potrafi reagować na zmiany wilgotności i temperatury — masowe przemieszczania się są często widoczne po dłuższych opadach;
  • wydzieliny obronne nie są zwykle groźne dla ludzi, ale mogą plamić tkaniny lub wywoływać podrażnienia u osób wrażliwych;
  • Tachypodoiulus niger jest czasem mylony ze stonogami — prostym sposobem rozróżnienia jest kształt ciała (stonogi są spłaszczone) i liczba nóg na segmencie (u krocionogów zwykle dwie pary na diplosegmencie);
  • badania nad biologią i zachowaniem tego gatunku dostarczają cennych danych do oceny zdrowia gleby i dynamiki rozkładu materii organicznej;
  • ze względu na swoją szeroką dystrybucję i łatwość obserwacji, krocionóg czarny bywa wykorzystywany jako model do badań ekologicznych i edukacyjnych dotyczących funkcji detrytusożerców.

Podsumowanie

Krocionóg czarny, Tachypodoiulus niger, to mały, lecz ekologicznie ważny mieszkaniec lasów, ogrodów i miejsc synantropijnych w Europie. Dzięki swojej roli jako rozkładacz materii organicznej wpływa na jakość gleby i cykl składników pokarmowych. Jest gatunkiem przystosowanym do życia w wilgotnych warunkach, wykazującym typowe dla krocionogów cechy anatomiczne i zachowania obronne. Pomimo swojej niepozornej natury, zasługuje na uwagę zarówno z punktu widzenia naukowego, jak i praktycznego — zwłaszcza dla osób zainteresowanych ogrodnictwem i ochroną środowiska.