Kormoran indyjski – Phalacrocorax fuscicollis

Kormoran indyjski to jeden z charakterystycznych ptaków wodnych Azji Południowej i Południowo-Wschodniej. Ten stosunkowo smukły przedstawiciel rodziny kormoranowatych wyróżnia się specyficzną budową ciała i wyspecjalizowanym trybem życia, przystosowanym do efektywnego polowania pod wodą. W poniższym tekście omówię jego zasięg i siedlisko, wygląd i umaszczenie, zwyczaje żywieniowe, rozmnażanie oraz zagrożenia związane z działalnością człowieka, a także ciekawostki przydatne obserwatorom ptaków.

Zasięg i siedlisko

Kormoran indyjski (Phalacrocorax fuscicollis) występuje przede wszystkim w regionie Azji Południowej, obejmującym subkontynent indyjski oraz przyległe kraje. Można go spotkać w Indiach, Pakistanie, Bangladeszu, Nepalu, Sri Lance, a także w częściach Azji Południowo-Wschodniej — w Mjanmie, Tajlandii, Kambodży, Wietnamie, Malezji i w rozproszonej formie na wyspach Indonezji. Zasięg bywa lokalny i zależny od dostępności odpowiednich akwenów.

Siedlisko kormorana indyjskiego to przede wszystkim płytkie wody śródlądowe oraz przybrzeżne strefy estuariowe. Najczęściej spotykany jest nad:

• rzekami i jeziorami,
• stawami i zbiornikami retencyjnymi,
• mangrowymi zatokami i estuariami,
• mokradłami i zalewowymi terenami rolniczymi.

Preferuje akweny o spokojnej tafli, z licznymi miejscami do odpoczynku (drzewa nadbrzeżne, konary, paliki) oraz z bogatą populacją ryb. Potrafi przemieszczać się lokalnie w poszukiwaniu ławic ryb lub dogodnych miejsc lęgowych, ale generalnie nie przejawia dalekich migracji sezonowych — jego ruchy są raczej pasywne i związane z zasobnością wody.

Wygląd zewnętrzny i budowa

Phalacrocorax fuscicollis to ptak o smukłej sylwetce, wyraźnie odróżniający się od większego kormorana wielkiego i mniejszego kormorana. Przeciętna długość ciała dorosłego osobnika waha się około 55–65 cm, a rozpiętość skrzydeł zwykle wynosi około 90–105 cm. Masa ciała zależnie od warunków bywa w przedziale około 800–1100 g.

Główne cechy morfologiczne

• Głowa — stosunkowo mała, z lekko pochyloną czachą i prostym profilem czoła.
• Szyja — długa i giętka, dobrze widoczna podczas żerowania i płynięcia nisko nad wodą.
• Dziób — stosunkowo cienki, hakowato zagięty na końcu, przystosowany do chwytania i trzymania śliskich ryb.
• Nogi — krótkie, przesunięte ku tyłowi tułowia; stopy błoniaste, o silnych palcach ułatwiających płynne nurkowanie.
• Korpus — opływowy, z krótkim ogonem składającym się z twardych sterówek, wspierających manewrowanie pod wodą.

Umaszczenie i zmiany sezonowe

Ogólne umaszczenie kormorana indyjskiego jest ciemnobrązowe do czarnobrązowego, z metalicznym połyskiem widocznym w dobrym świetle. Głowa i szyja bywają nieco jaśniejsze, tworząc dyskretny kontrast z ciemniejszymi plecami. Podczas sezonu lęgowego niektóre osobniki mogą wykazywać drobne pióra czubne na karku lub subtelne zmiany w zabarwieniu skóry wokół dzioba.

Młode ptaki są zwykle jaśniejsze, z morelowo-brązowymi upierzeniami i cielistym, nie tak błyszczącym piórem; ich dziób i skóra wokół oka mają mniej intensywne kolory niż u dorosłych.

Tryb życia i zachowanie

Kormoran indyjski prowadzi aktywny, w dużej mierze kolonijny tryb życia, zwłaszcza w okresie lęgowym. Poza sezonem lęgowym ptaki tworzą mniejsze stada — często liczne stada żerują tuż obok siebie, wykorzystując te same łowiska.

Żerowanie i wyspecjalizowane techniki

Podstawową metodą zdobywania pokarmu jest nurkowanie. Kormorany potrafią zanurzać się na kilka metrów i płynąć pod powierzchnią, aktywnie ścigając ryby. Polują zarówno samotnie, jak i w małych grupach — czasami współpracują przy wypieraniu ryb na płytsze partie wody. Po udanym połowie często wynurzają się na wystające konary lub skały, by połknąć zdobycz.

Typowe zachowania widoczne nad wodą to:

• rozciąganie skrzydeł w słoneczne dni w celu wysuszenia piór (z powodu niskiej wodoodporności piór),
• wielogodzinne odpoczywanie w zwartej grupie,
• przebywanie nisko na powierzchni wody z szyją wyprostowaną i głową lekko uniesioną — charakterystyczny sposób pływania.

Aktywność i głos

Kormorany są aktywne głównie w ciągu dnia. Ich wokalizacje są skąpe — to raczej szorstkie, chrapliwe dźwięki, stłumione chrząknięcia i krótka seria odgłosów kontaktowych między partnerami i w kolonii.

Dieta

Podstawą diety są ryby — małe i średniej wielkości gatunki, zależne od lokalnych warunków. Kormoran indyjski zjada również:

• narybek i młode ryby,
• płazy (żaby),
• skorupiaki i inne bezkręgowce wodne,
• rzadko — owady wodne w większych skupiskach.

Strategia łowiecka obejmuje długie nurkowania i szybkie gonienie ryb pod powierzchnią. Dzięki gęstemu upierzeniu o mniejszej wyporności (w porównaniu z ptakami stricte pływającymi) kormoran schodzi głębiej i utrzymuje lepszą stabilność pod wodą, co zwiększa efektywność polowania.

Rozmnażanie i rozwój młodych

Kormoran indyjski gniazduje zazwyczaj w koloniach, często wspólnie z czapliami, ibisem lub innymi ptakami wodnymi. Sezon lęgowy jest silnie powiązany z lokalnym cyklem monsunowym — w wielu rejonach rozpoczyna się z początkiem monsunu lub tuż po okresie obfitych opadów, gdy zasobność akwenu w ryby jest największa.

Gniazdo i jaja

Nest budowane jest z gałązek i suchych roślin, umieszczane na drzewach nad wodą lub w krzakach. W lęgu znajduje się zwykle 3–5 jaj o kolorze bladej bieli, które szybko brudzą się od materiału gniazda i ekskrementów.

Opieka nad potomstwem

Oboje rodzice uczestniczą w budowie gniazda, wysiadywaniu jaj i karmieniu piskląt. Młode karmione są połkniętymi wstępnie przez rodziców rybami (regurgitacja lub bezpośrednie podawanie). Młode opuszczają gniazdo (lotność) po kilku tygodniach, jednak pełne usamodzielnienie może trwać dłużej, zanim osiągną zdolność do samodzielnego efektywnego nurkowania.

Status, zagrożenia i ochrona

Obecnie kormoran indyjski nie jest uważany za gatunek krytycznie zagrożony — populacje w wielu regionach są stabilne. Jednak lokalnie może być narażony na presję ze strony człowieka. Główne zagrożenia to:

• utrata i degradacja siedlisk wodnych (melioracje, osuszanie mokradeł),
• zanieczyszczenie wód (pestycydy, metale ciężkie) obniżające dostępność ryb i wpływające na zdrowie ptaków,
• konflikty z rybakami — kormorany bywają prześladowane jako konkurenci w połowach,
• zaburzenia w miejscach lęgowych przez działalność turystyczną i przemysłową.

Aby chronić gatunek, istotne są działania polegające na ochronie kluczowych mokradeł, regulacji zanieczyszczeń, tworzeniu rezerwatów przyrody oraz współpracy z lokalnymi społecznościami rybackimi w celu redukcji konfliktów.

Ciekawostki i obserwacje terenowe

Kilka praktycznych wskazówek dla obserwatorów i miłośników ptaków:

• Najłatwiej dostrzec kormorana indyjskiego wczesnym rankiem oraz późnym popołudniem — wtedy intensywnie żeruje.
• Typowy widok to ptak siedzący na gałęzi z rozłożonymi skrzydłami suszącymi pióra po nurkowaniu.
• W polu można go rozpoznać po smukłości sylwetki, drobnym, hakowatym dziobie i względnie krótkim ogonie w porównaniu z kormoranem wielkim.
• W regionach rolniczych bywa spotykany na zalanych polach ryżowych, gdzie łowi ryby i płazy.

Kormorany, w tym gatunek indyjski, są często elementem złożonych ekosystemów wodnych i pełnią ważną rolę jako drapieżniki kontrolujące populacje ryb. Ich obecność bywa wskaźnikiem stosunkowo dobrego stanu ekosystemu wodnego — o ile zasoby ryb są wystarczające, populacje kormoranów utrzymują się i rozmnażają. Z punktu widzenia etologii i adaptacji związanych z trybem życia wodnego, kormoran indyjski jest przykładem niezwykle wyspecjalizowanego drapieżnika, łączącego sprawność nurkowania z umiejętnością życia w gęstych, często zatłoczonych koloniach.

Podsumowanie

Phalacrocorax fuscicollis to interesujący i łatwy do zaobserwowania element awifauny Azji Południowej i Południowo-Wschodniej. Dzięki swojej budowie i sposobowi polowania wykształcił cechy idealne dla środowisk wodnych — smukłą sylwetkę, silne, błoniaste stopy i zdolność do długotrwałego nurkowania. Jego preferencje siedliskowe sprawiają, że występuje tam, gdzie wody są płytkie i obfitują w ryby. Pomimo że na dzień dzisiejszy nie jest gatunkiem krytycznie zagrożonym, lokalne presje i degradacja siedlisk wymagają monitoringu i działań ochronnych, by zachować stabilne populacje na kolejnych pokoleniach miłośników przyrody.