Jakie zwierzęta żyją w Morzu Śródziemnym

Morze Śródziemne to rozległy akwen położony między Europą, Afryką i Azją, obejmujący m.in. wody przybrzeżne Hiszpanii, Francji, Włoch, Słowenii, Chorwacji, Czarnogóry, Albanii, Grecji, Turcji, Cypru, Syrii, Libanu, Izraela, Egiptu, Libii, Tunezji, Algierii i Maroka. Żyją tu bardzo różne zwierzęta: ssaki morskie, ptaki morskie i przybrzeżne, gady, liczne ryby, głowonogi, skorupiaki, parzydełkowce oraz ogromna liczba innych bezkręgowców. Fauna Morza Śródziemnego jest zróżnicowana, bo łączy elementy atlantyckie, ciepłolubne gatunki subtropikalne i organizmy charakterystyczne dla zamkniętych, zasolonych mórz. To jednocześnie jeden z najlepiej poznanych, ale też najsilniej przekształconych przez człowieka ekosystemów morskich świata.

Jakie zwierzęta żyją w Morzu Śródziemnym?

Na pytanie, jakie zwierzęta żyją w Morzu Śródziemnym, nie da się odpowiedzieć jednym krótkim wyliczeniem, bo fauna tego akwenu obejmuje tysiące gatunków. W otwartych wodach spotyka się delfiny, kaszaloty, tuńczyki i mieczniki, przy dnie żyją mureny, skorpeny, ośmiornice i langusty, a na łąkach trawy morskiej ukrywają się koniki morskie, krewetki i młode ryby. W strefie przybrzeżnej oraz na wyspach ważną częścią ekosystemu są mewy, kormorany, rybitwy, żółwie morskie i foki. Wiele gatunków jest powszechnych lokalnie, ale część ma ograniczony zasięg, jest rzadka albo zależna od dobrze zachowanych siedlisk.

Morze Śródziemne nie jest jednolite biologicznie. Zachodnia część, połączona z Atlantykiem przez Cieśninę Gibraltarską, różni się od cieplejszych i bardziej słonych basenów wschodnich. Inne zespoły zwierząt występują przy skalistych wybrzeżach Grecji i Chorwacji, inne na mulistych płyciznach delty Nilu, a jeszcze inne nad głębokimi rowami Morza Jońskiego czy Tyrreńskiego.

Klimat, krajobraz i główne siedliska Morza Śródziemnego

Morze Śródziemne leży w strefie klimatu śródziemnomorskiego i subtropikalnego, choć jego północne obrzeża mają cechy bardziej umiarkowane. Lata są zwykle gorące i suche, zimy łagodniejsze, a temperatura powierzchniowych wód wyraźnie zmienia się sezonowo: zimą bywa znacznie niższa niż latem, szczególnie w północnej części akwenu. Morze to jest też stosunkowo słone, ponieważ parowanie jest duże, a dopływ słodkiej wody z rzek mniejszy niż w wielu innych morzach.

Najważniejsze siedliska, w których występują zwierzęta Morza Śródziemnego, to:

• strefa pelagiczna, czyli otwarte wody zamieszkane przez tuńczyki, sardele, delfiny i meduzy,
• strefa przydenna na szelfie i stokach kontynentalnych, gdzie żyją m.in. dorszowate śródziemnomorskie, skorpeny, raje i skorupiaki,
• skaliste wybrzeża z licznymi szczelinami i jaskiniami podwodnymi, wykorzystywanymi przez mureny, ośmiornice i wiele ryb terytorialnych,
• łąki trawy morskiej Posidonia oceanica, jedne z najcenniejszych siedlisk całego basenu,
• dna piaszczyste i muliste, gdzie występują małże, wieloszczety, ogończe i ryby denne,
• laguny, estuaria i delty rzek, ważne dla ptaków, ryb młodocianych i bezkręgowców,
• wyspy, klify i przybrzeżne mokradła, na których gniazdują ptaki morskie i odpoczywają gady oraz foki.

Kluczowym czynnikiem kształtującym faunę jest też głębokość. Część zwierząt żyje tuż przy powierzchni, inne w strefie zmierzchowej, a jeszcze inne na znacznych głębokościach, gdzie panuje ciemność, wysokie ciśnienie i ograniczona ilość pożywienia.

Ssaki morskie

Wśród najbardziej znanych zwierząt występujących w Morzu Śródziemnym są ssaki morskie. Najczęściej obserwowane są różne gatunki delfinów, zwłaszcza delfin zwyczajny Delphinus delphis, delfin butlonosy Tursiops truncatus i delfin pręgowany Stenella coeruleoalba. Delfin butlonosy chętnie przebywa bliżej wybrzeży i ujść rzek, natomiast delfin pręgowany częściej związany jest z wodami otwartymi i głębszymi basenami.

W głębszych częściach akwenu żyje kaszalot spermacetowy Physeter macrocephalus, który poluje głównie na kałamarnice. To zwierzę świetnie przystosowane do nurkowania na wielkie głębokości: ma duże zapasy tlenu w mięśniach, potrafi długo pozostawać pod wodą i korzysta z echolokacji. Spotyka się także zifiofale, czyli trudniej obserwowane walenie głębinowe.

Szczególnym gatunkiem Morza Śródziemnego jest mniszka śródziemnomorska Monachus monachus, jedna z najrzadszych fok świata. Dawniej występowała szerzej, dziś przetrwała głównie w spokojniejszych rejonach wschodniej części basenu i na niektórych wybrzeżach. Potrzebuje zacisznych grot i plaż do odpoczynku oraz rozrodu, dlatego silnie reaguje na niepokojenie przez ludzi.

Ryby pelagiczne i przydenne

Ryby są najliczniejszą i najbardziej zróżnicowaną grupą kręgowców Morza Śródziemnego. W toni wodnej pływają ławice sardynki europejskiej Sardina pilchardus i sardeli europejskiej Engraulis encrasicolus, które odgrywają kluczową rolę w sieciach pokarmowych. Żywią się planktonem i same są pokarmem dla tuńczyków, delfinów, większych ryb drapieżnych i ptaków.

Do najbardziej charakterystycznych drapieżników należy tuńczyk błękitnopłetwy Thunnus thynnus. To silna, szybka ryba dalekomorska, zdolna do długich migracji. Ma opływowy kształt ciała, wydajny układ krążenia i bardzo sprawne mięśnie, dzięki czemu może ścigać zdobycz w otwartych wodach. Historycznie był jednym z najważniejszych gatunków rybackich całego regionu.

Na skalistych dnach i wśród raf osiadłych żyją murena śródziemnomorska Muraena helena, skorpena czerwona Scorpaena scrofa, strzępiele, wargacze i liczne babki. Moreny kryją się w szczelinach i polują głównie nocą, a skorpeny polegają na kamuflażu. Ich ciało, kolor i nierówna sylwetka sprawiają, że niemal zlewają się z podłożem.

W Morzu Śródziemnym występują też płaszczki i rekiny, choć wiele z nich jest dziś znacznie rzadszych niż dawniej. Wśród spotykanych gatunków są m.in. żarłacz błękitny Prionace glauca, kosogon Alopias vulpinus i różne raje denne. To ważne drapieżniki regulujące liczebność innych zwierząt, ale wiele populacji ucierpiało wskutek przełowienia i przyłowu.

Żółwie morskie i inne gady

Najbardziej znanym gadem morskim regionu jest żółw karetta Caretta caretta. Gniazduje na wybranych plażach w greckiej, tureckiej, cypryjskiej i libijskiej części basenu, a żeruje szerzej, także w zachodnim Morzu Śródziemnym. Żywi się m.in. mięczakami, krabami, meduzami i innymi bezkręgowcami. Silne szczęki pomagają mu rozgniatać twardszy pokarm.

Rzadziej notowany jest żółw zielony Chelonia mydas, związany głównie ze wschodnią częścią Morza Śródziemnego. W odróżnieniu od karetty częściej wykorzystuje pokarm roślinny i glony, szczególnie na pewnych etapach życia. Oba gatunki są zagrożone przez przypadkowe zaplątywanie w sieci, zanieczyszczenia i zabudowę plaż lęgowych.

Na wyspach i wybrzeżach otaczających Morze Śródziemne żyje też wiele gadów lądowych, ale jeśli pytamy konkretnie, jakie zwierzęta żyją w Morzu Śródziemnym, to właśnie żółwie morskie są najważniejszą grupą gadów stale związaną z tym akwenem.

Ptaki morskie i przybrzeżne

Choć Morze Śródziemne kojarzy się głównie z rybami i ssakami morskimi, istotną częścią jego fauny są ptaki. Nad wodą i na wyspach występują mewy, rybitwy, kormorany, nawałniki i burzyki. Do gatunków szczególnie charakterystycznych należą burzyk śródziemnomorski Puffinus yelkouan i burzyk balearski Puffinus mauretanicus, a także kormoran czubaty śródziemnomorski Gulosus aristotelis desmarestii.

Ptaki te mają różne strategie zdobywania pokarmu. Kormorany nurkują za rybami, rybitwy chwytają zdobycz z powierzchni lub płytko pod nią, a burzyki potrafią długo szybować nad falami i żerować z dala od brzegu. Wyspy i niedostępne klify są dla nich bezpiecznymi miejscami lęgowymi, ponieważ ograniczają dostęp naziemnych drapieżników.

Morze Śródziemne ma też ogromne znaczenie migracyjne. Wiosną i jesienią przelatują tędy miliony ptaków między Europą a Afryką, a estuaria, laguny i przybrzeżne mokradła służą jako miejsca odpoczynku i żerowania.

Głowonogi, skorupiaki i inne bezkręgowce

Bezkręgowce stanowią fundament śródziemnomorskich ekosystemów. Bardzo ważne są głowonogi: ośmiornica zwyczajna Octopus vulgaris, mątwa zwyczajna Sepia officinalis i różne kałamarnice. Ośmiornice słyną z inteligencji, zdolności do zmiany barwy i przeciskania się przez wąskie szczeliny. Mątwy dzięki komórkom barwnikowym i specjalnym strukturom skóry potrafią błyskawicznie zmieniać wzór ciała.

Wśród skorupiaków warto wymienić langustę pospolitą Palinurus elephas, krewetki, kraby pływające i liczne drobne formy denne. W mule i piasku żyją małże, wieloszczety i jeżowce, a na skałach osiadają gąbki, mszywioły i osłonice. To organizmy często pomijane, choć odpowiadają za filtrowanie wody, obieg materii i tworzenie mikrosiedlisk dla innych zwierząt.

W cieplejszych miesiącach częściej zauważalne są meduzy, w tym chełbia modra Rhizostoma pulmo czy świecąca nocą pelagia Pelagia noctiluca. Ich liczebność może się zmieniać sezonowo i lokalnie zależy od temperatury, prądów morskich oraz dostępności planktonu.

Zwierzęta łąk trawy morskiej i raf osiadłych

Jednym z najbardziej charakterystycznych siedlisk Morza Śródziemnego są rozległe łąki trawy morskiej Posidonia oceanica. To nie glon, lecz roślina kwiatowa przystosowana do życia w słonej wodzie. Jej podwodne „łąki” dają schronienie młodym rybom, ślimakom, rozgwiazdom, strzykwom, igliczniowatym i wielu skorupiakom.

W takich siedliskach spotkać można konika morskiego długopyskiego Hippocampus guttulatus i konika morskiego krótkopyskiego Hippocampus hippocampus. To ryby o nietypowej budowie ciała, pionowej postawie i chwytnym ogonie, którym zaczepiają się o roślinność. Są słabymi pływakami, dlatego wybierają miejsca osłonięte przed silnym falowaniem.

Łąki Posidonia stabilizują osady, natleniają wodę i ograniczają erozję wybrzeża, a więc pośrednio chronią także zwierzęta przybrzeżne. Ich degradacja szybko odbija się na całym lokalnym łańcuchu pokarmowym.

Najważniejsze zwierzęta występujące w Morzu Śródziemnym

Gatunki charakterystyczne, endemiczne i szczególnie ważne dla regionu

Do najbardziej charakterystycznych zwierząt Morza Śródziemnego należą mniszka śródziemnomorska, żółw karetta, burzyki lęgowe śródziemnomorskich wysp oraz gatunki związane z łąkami Posidonia oceanica. Samo to siedlisko jest niemal symbolem ekologii regionu, bo stanowi morską „szkółkę” dla wielu ryb i bezkręgowców.

W basenie śródziemnomorskim występują też gatunki endemiczne lub podgatunki o bardzo ograniczonym zasięgu. Dotyczy to zwłaszcza części bezkręgowców, niektórych ryb przydennych oraz populacji wyspiarskich ptaków. Endemizm częściej obserwuje się w siedliskach izolowanych, takich jak jaskinie morskie, wyspy, laguny czy głębsze baseny o specyficznych warunkach.

Szczególnie ważne ekologicznie są także drobne ryby ławicowe, choć bywają mniej efektowne od ssaków morskich. Sardynki i sardele przenoszą energię z planktonu do wyższych poziomów troficznych, dlatego spadek ich liczebności wpływa na ptaki, większe ryby i ssaki.

Zależności pokarmowe i rola zwierząt w ekosystemie

Fauna Morza Śródziemnego tworzy złożoną sieć zależności. U podstawy stoją fitoplankton, zooplankton, glony denne i rośliny morskie. Plankton jest zjadany przez drobne skorupiaki, larwy wielu zwierząt i ryby ławicowe. Te z kolei stają się pokarmem dla tuńczyków, mieczników, delfinów, fok i ptaków morskich.

Zwierzęta denne pełnią inne funkcje. Małże i gąbki filtrują wodę, ośmiornice i mureny kontrolują liczebność bezkręgowców oraz małych ryb, a padlinożercy i detrytusożercy przyspieszają rozkład materii organicznej. Jeżowce wpływają na strukturę porastających skały glonów, a żółwie mogą ograniczać liczebność meduz i części bezkręgowców dennych.

Bardzo ważna jest też rola zwierząt jako „inżynierów ekosystemu”. Niektóre organizmy ryją osady i napowietrzają dno, inne tworzą kolonie będące schronieniem dla kolejnych gatunków. W efekcie nawet małe i mało znane bezkręgowce mają znaczenie porównywalne z bardziej widowiskowymi drapieżnikami.

Zmiany sezonowe, migracje i okresowa aktywność

Morze Śródziemne zmienia się sezonowo bardziej, niż mogłoby się wydawać. Wiosną wzrasta produkcja planktonu, co przyciąga ryby filtrujące i drapieżniki. Latem ciepła, dobrze naświetlona strefa przybrzeżna sprzyja aktywności wielu bezkręgowców, ale w niektórych rejonach może też oznaczać niedobory tlenu i większy stres cieplny.

Wiele gatunków odbywa regularne migracje. Tuńczyki przemieszczają się między żerowiskami a miejscami rozrodu, żółwie morskie pokonują setki i tysiące kilometrów między obszarami żerowania i plażami lęgowymi, a liczne ptaki korzystają z Morza Śródziemnego jako korytarza przelotowego między kontynentami.

Również aktywność dobową trzeba uwzględniać przy opisie tego akwenu. Ośmiornice, mureny, wiele skorupiaków i część ryb przydennych częściej żerują nocą, gdy maleje ryzyko ataku ze strony wzrokowych drapieżników. Za dnia pozostają ukryte w szczelinach, pod kamieniami lub wśród roślinności.

Gatunki zagrożone, chronione i inwazyjne

Wiele zwierząt charakterystycznych dla Morza Śródziemnego jest dziś zagrożonych. Dotyczy to m.in. mniszki śródziemnomorskiej, żółwi morskich, części rekinów i płaszczek, a także niektórych ptaków morskich. Główne przyczyny to przełowienie, przyłów, zanieczyszczenie plastikiem, hałas podwodny, zabudowa wybrzeży i degradacja siedlisk.

Poważnym problemem są też gatunki obce. Przez Kanał Sueski do wschodniej części Morza Śródziemnego przedostaje się coraz więcej organizmów pochodzenia indo-pacyficznego, co określa się często mianem migracji lessepsjańskiej. Część z nich zadomowiła się na stałe i zmienia lokalne relacje pokarmowe. Przykładem są niektóre ryby ciepłolubne, kraby, mięczaki czy toksyczne ryby z grupy rozdymkowatych. Nie każdy gatunek obcy staje się inwazyjny, ale część z nich silnie wpływa na rodzime zespoły organizmów.

Także ocieplenie klimatu zmienia skład fauny. Gatunki ciepłolubne rozszerzają zasięg, a organizmy przywiązane do chłodniejszych i stabilniejszych warunków mogą się cofać lub tracić odpowiednie siedliska.

Kontakt zwierząt z człowiekiem i zasady bezpiecznej obserwacji

Morze Śródziemne jest jednym z najintensywniej użytkowanych akwenów świata. Obok ostoi przyrody znajdują się tu porty, plaże, ośrodki turystyczne, łowiska i uczęszczane szlaki żeglugowe. Dlatego kontakt człowieka ze zwierzętami jest częsty, ale nie powinien oznaczać ingerencji w ich zachowanie.

Zwłaszcza ssaki morskie, żółwie, ptaki gniazdujące i foki należy obserwować z dużej odległości. Nie wolno ich osaczać łodzią, podpływać do młodych, zbliżać się do miejsc spoczynku ani wchodzić na plaże lęgowe poza wyznaczonymi zasadami. Pod wodą nie należy dotykać meduz, jeżowców, ośmiornic ani innych zwierząt, nawet jeśli wydają się nieruchome lub oswojone.

Niektóre zwierzęta Morza Śródziemnego mogą powodować urazy, na przykład przez kolce, użądlenia lub kontakt z toksynami, ale większość nie stanowi zagrożenia, jeśli pozostawi się ją w spokoju. W razie niepokojących objawów po ukąszeniu, użądleniu lub kontakcie z potencjalnie niebezpiecznym organizmem należy skontaktować się z lekarzem albo odpowiednimi służbami.

Ciekawostki o zwierzętach Morza Śródziemnego

• Morze Śródziemne zajmuje mniej niż 1% powierzchni oceanów, ale wyróżnia się bardzo wysoką różnorodnością gatunkową.
• Mniszka śródziemnomorska była dawniej spotykana znacznie częściej także na bardziej uczęszczanych wybrzeżach Europy.
• Łąki Posidonia oceanica należą do najważniejszych magazynów węgla w strefie przybrzeżnej tego morza.
• Samiec konika morskiego, a nie samica, nosi rozwijające się jaja w torbie lęgowej.
• Kaszaloty Morza Śródziemnego szczególnie często związane są z obszarami głębokiej wody, gdzie polują na kałamarnice.
• Burzyk balearski jest jednym z najbardziej zagrożonych ptaków morskich Europy.
• Murena nie oddycha „agresywnie” przez otwieranie pyska, lecz rytmicznie pompuje wodę przez skrzela.
• Niektóre meduzy świecą lub dają bioluminescencyjne efekty widoczne nocą.
• Wschodnia część Morza Śródziemnego szybciej odczuwa napływ gatunków z Morza Czerwonego.
• Żółwie karetty potrafią wracać na plaże lęgowe z dużą precyzją, prawdopodobnie wykorzystując m.in. sygnały geomagnetyczne.

FAQ

Czy w Morzu Śródziemnym żyją delfiny?

Tak, i to kilka gatunków. Najczęściej wymienia się delfina butlonosego, delfina zwyczajnego i delfina pręgowanego. Ich występowanie zależy od części akwenu i typu siedliska.

Czy w Morzu Śródziemnym są rekiny?

Tak, występują tam różne gatunki rekinów, ale wiele z nich jest dziś rzadkich. Częściej żyją w otwartych wodach lub na większych głębokościach niż typowe strefy kąpieliskowe.

Jakie żółwie żyją w Morzu Śródziemnym?

Najważniejsze są żółw karetta i żółw zielony. Karetta jest znacznie lepiej znana i szerzej spotykana w całym basenie, zwłaszcza podczas żerowania.

Jakie ryby są charakterystyczne dla Morza Śródziemnego?

Do najbardziej rozpoznawalnych należą sardynka europejska, sardela europejska, tuńczyk błękitnopłetwy, murena śródziemnomorska, skorpeny, wargacze i wiele gatunków ryb dennych związanych ze skałami oraz łąkami trawy morskiej.

Czy Morze Śródziemne ma własne gatunki endemiczne?

Tak. Endemity i formy o ograniczonym zasięgu występują zwłaszcza wśród bezkręgowców, części ryb oraz niektórych populacji wyspiarskich. Nie cały akwen jest jednak pod tym względem jednakowo bogaty.

Jakie zwierzęta najłatwiej zobaczyć nad Morzem Śródziemnym?

Najłatwiej obserwować ptaki przybrzeżne, ławice drobnych ryb, kraby, meduzy i część ryb pływających w płytkiej wodzie. Ssaki morskie i żółwie są zwykle trudniejsze do zauważenia i wymagają szczęścia oraz odpowiednich warunków.

Co najbardziej zagraża zwierzętom Morza Śródziemnego?

Największe znaczenie mają przełowienie, przyłów, zanieczyszczenia, niszczenie siedlisk przybrzeżnych, ruch statków, hałas podwodny, gatunki obce oraz ocieplenie klimatu.