Jakie zwierzęta żyją na Antarktydzie

Antarktyda kojarzy się przede wszystkim z pingwinami, fokami, wielorybami, ptakami morskimi oraz ogromną liczbą drobnych bezkręgowców żyjących w oceanie. To właśnie morze, a nie skute lodem wnętrze kontynentu, podtrzymuje większość życia, dlatego fauna Antarktydy koncentruje się głównie na wybrzeżach, lodzie morskim i wodach Oceanu Południowego. Na samym lądzie zwierząt jest niewiele i są to głównie bardzo małe organizmy, zdolne przetrwać mróz, wiatr i niedobór ciekłej wody. Odpowiadając więc na pytanie, jakie zwierzęta żyją na Antarktydzie, trzeba uwzględnić zarówno kontynent antarktyczny, jak i otaczające go morza oraz wyspy strefy antarktycznej.

Jakie zwierzęta żyją na Antarktydzie?

W Antarktydzie żyją przede wszystkim zwierzęta morskie i nadmorskie. Najbardziej znane są pingwiny, zwłaszcza pingwin cesarski Aptenodytes forsteri i pingwin Adeli Pygoscelis adeliae, a także liczne foki, takie jak foka Weddella Leptonychotes weddellii, krabojad Lobodon carcinophaga i lampart morski Hydrurga leptonyx. W wodach wokół kontynentu występują wieloryby, orki, ryby antarktyczne, kałamarnice, kryl oraz wiele innych bezkręgowców stanowiących podstawę lokalnych sieci pokarmowych.

Na samym kontynencie, z daleka od wybrzeża, fauna jest bardzo uboga. Nie ma tu rodzimych gadów, płazów ani lądowych ssaków. Występują natomiast mikroskopijne nicienie, roztocza, skoczogonki, niesporczaki i nieliczne owady bezskrzydłe, związane z wolnymi od lodu fragmentami gruntu, mchami, porostami i glebą okresowo wilgotną od topniejącego śniegu.

Fauna Antarktydy nie jest równomiernie rozmieszczona. Inne gatunki dominują na packu lodowym, inne przy skalistych wybrzeżach, jeszcze inne na wyspach subantarktycznych. Dlatego mówiąc o zwierzętach występujących na Antarktydzie, trzeba odróżnić faunę właściwego kontynentu od bogatszej fauny morskiej strefy antarktycznej.

Klimat, krajobraz i główne siedliska Antarktydy

Antarktyda to najzimniejszy kontynent Ziemi, położony wokół bieguna południowego. Obejmuje ogromną lądolodową pustynię otoczoną przez Ocean Południowy. Znaczna część powierzchni jest stale pokryta lodem, a opady są niewielkie, więc we wnętrzu kontynentu panują warunki pustyni polarnej. Temperatury w głębi lądu mogą spadać znacznie poniżej -50°C zimą, natomiast przy wybrzeżach latem bywają okolice 0°C, miejscami nieco powyżej.

Najważniejsze siedliska dla zwierząt to:

• strefa przybrzeżna z koloniami ptaków i fok,
• lód morski, na którym odpoczywają, rozmnażają się i polują ssaki oraz ptaki,
• wody przybrzeżne i otwarte wody Oceanu Południowego, wyjątkowo bogate w plankton,
• dno morskie z gąbkami, wieloszczetami, szkarłupniami i mięczakami,
• oazy antarktyczne, czyli niewielkie obszary wolne od lodu z glebą, mchami i porostami,
• wyspy strefy antarktycznej i subantarktycznej, ważne dla części ptaków i ssaków morskich.

Kluczowym czynnikiem ekologicznym jest sezonowość. Latem, gdy dni są bardzo długie, rozwija się fitoplankton, a wraz z nim ogromne zasoby kryla. To napędza cały ekosystem. Zimą życie nie znika, ale zwierzęta muszą radzić sobie z ciemnością, zamarzaniem powierzchni morza, sztormami i ograniczonym dostępem do pokarmu.

Pingwiny – najbardziej charakterystyczne ptaki Antarktydy

Wśród zwierząt charakterystycznych dla Antarktydy szczególne miejsce zajmują pingwiny. Nie wszystkie gatunki żyją na kontynencie w ścisłym sensie, ale kilka jest silnie związanych z antarktycznym lodem i wybrzeżami. Najbardziej typowy jest pingwin cesarski, jedyny ptak rozmnażający się podczas antarktycznej zimy. Samce wysiadują jajo na stopach, osłonięte fałdem skórnym, w temperaturach skrajnie niskich i przy bardzo silnym wietrze.

Drugim ważnym gatunkiem jest pingwin Adeli, liczny na skalistych wybrzeżach i wyspach wokół kontynentu. Buduje gniazda z kamyków, żywi się głównie krylem, ale zjada też ryby i drobne głowonogi. W niektórych rejonach spotyka się również pingwina białobrewego, zwanego gentoo Pygoscelis papua, oraz pingwina maskowego Pygoscelis antarcticus, zwłaszcza na Półwyspie Antarktycznym i wyspach bardziej na północ.

Pingwiny są świetnie przystosowane do życia w zimnym oceanie. Mają gęste, wodoodporne pióra, grubą warstwę tłuszczu i opływowy kształt ciała. Skrzydła przekształciły się u nich w sztywne płetwy, dzięki którym „latają” pod wodą. Na lądzie bywają niezdarne, ale w morzu są bardzo sprawnymi łowcami.

Foki i inne ssaki morskie

Wśród ssaków Antarktydy dominują foki. Foka Weddella należy do najbardziej południowo występujących ssaków na świecie. Często utrzymuje otwory oddechowe w lodzie, zdzierając lód zębami, i może nurkować przez długi czas w poszukiwaniu ryb oraz kałamarnic. Krabojad, mimo nazwy, nie żywi się krabami, lecz przede wszystkim krylem, który odcedza dzięki wyspecjalizowanym zębom.

Lampart morski to jeden z głównych drapieżników antarktycznych wybrzeży. Poluje na pingwiny, ryby i młode foki, a zarazem potrafi odżywiać się także krylem. Słoń morski południowy Mirounga leonina częściej kojarzony jest z wyspami subantarktycznymi, ale należy do szerzej pojętej fauny regionu antarktycznego. Nurkuje bardzo głęboko i żeruje głównie na kałamarnicach oraz rybach.

W wodach Antarktydy spotyka się także uchatki, zwłaszcza uchatkę antarktyczną Arctocephalus gazella, której populacje po historycznym wyniszczeniu przez człowieka w wielu miejscach odbudowały się. Ssaki morskie pełnią tu różne role: jedne filtrują lub odcedzają drobny pokarm, inne zajmują pozycję drapieżników szczytowych.

Wieloryby, delfiny i orki w Oceanie Południowym

Fauna Antarktydy obejmuje także wielkie walenie. Latem w bogate żerowiska Oceanu Południowego przypływają płetwale błękitne Balaenoptera musculus, humbaki Megaptera novaeangliae, płetwale karłowate antarktyczne oraz płetwale zwyczajne. Korzystają z ogromnej obfitości kryla i innych organizmów planktonowych. Po sezonie żerowania wiele z nich migruje do cieplejszych wód, gdzie odbywa rozród.

Orka oceaniczna Orcinus orca jest jednym z najważniejszych drapieżników morskich tego regionu. W zależności od wyspecjalizowanej populacji może polować na ryby, pingwiny, foki lub nawet inne ssaki morskie. To dobry przykład, że zwierzęta występujące na Antarktydzie tworzą złożony system zależności pokarmowych, a nie prosty układ oparty wyłącznie na jednym drapieżniku i jednej ofierze.

Walenie wpływają również na obieg składników odżywczych. Ich odchody nawożą powierzchniowe warstwy oceanu, wspierając rozwój planktonu. To zjawisko ma duże znaczenie dla produktywności całego ekosystemu.

Ryby antarktyczne i inne zwierzęta wodne

Choć rzadziej pojawiają się w popularnych opisach, ryby są bardzo ważnym składnikiem fauny Antarktydy. Szczególne znaczenie mają przedstawiciele podrzędu nototeniowców, w tym ryby lodowe i nototenie. Część z nich wykształciła białka przeciwzamarzaniowe, które zapobiegają tworzeniu się kryształków lodu w płynach ustrojowych. To jedno z najbardziej znanych przystosowań fizjologicznych do życia w wodzie o temperaturze poniżej punktu zamarzania czystej wody.

W wodach antarktycznych żyją również kałamarnice, ośmiornice, ślimaki morskie, wieloszczety, meduzy, gąbki oraz liczne skorupiaki. Szczególne znaczenie ma kryl antarktyczny Euphausia superba, niewielki skorupiak przypominający krewetkę. To jeden z fundamentów całego ekosystemu, pokarm dla pingwinów, fok, ryb, ptaków i wielorybów.

Dno morskie Antarktydy także tętni życiem, choć nie zawsze jest to widoczne z powierzchni. Występują tam rozgwiazdy, strzykwy, jeżowce, mszywioły i liczne organizmy osiadłe, dobrze przystosowane do zimnej, bogatej w tlen wody.

Ptaki morskie poza pingwinami

Nie tylko pingwiny tworzą ptasią faunę Antarktydy. Bardzo ważne są petrele, albatrosy, fulmary, wydrzyki i rybitwy. Petrel śnieżny Pagodroma nivea należy do nielicznych ptaków regularnie występujących daleko w głąb antarktycznego lądu, gdzie gniazduje na skalistych, wolnych od lodu miejscach. Żeruje jednak na morzu.

Wydrzyk antarktyczny Stercorarius maccormicki to oportunista i drapieżnik. Zjada ryby, padlinę, jaja i pisklęta innych ptaków, a czasem odbiera zdobycz słabszym gatunkom. Dzięki temu pełni funkcję regulatora i padlinożercy. Z kolei rybitwa popielata Sterna paradisaea słynie z jednej z najdłuższych migracji na Ziemi, łącząc Arktykę i Antarktykę w cyklu rocznym.

Ptaki morskie wykorzystują klify, rumowiska skalne i wolne od śniegu skrawki wybrzeży jako miejsca lęgowe. Muszą synchronizować rozród z krótkim antarktycznym latem, kiedy pokarm jest najłatwiej dostępny.

Drobne bezkręgowce lądowe i życie w mikroskali

Wewnętrzna część Antarktydy wydaje się niemal pozbawiona życia, ale w mikroskopijnej skali sytuacja wygląda inaczej. W wilgotnych glebach, pod kamieniami oraz wśród mchów i porostów żyją nicienie, wrotki, niesporczaki, roztocza i skoczogonki. To właśnie te organizmy stanowią główną lądową faunę właściwego kontynentu.

Na szczególną uwagę zasługuje muchówka bezskrzydła z wysp morskiej Antarktyki, ochotkowaty bezskrzydły Belgica antarctica, uznawana za największe stale lądowe zwierzę rodzime tego regionu. Larwy tego owada tolerują zamarzanie, odwodnienie i bardzo wysokie zasolenie lokalnych mikrosiedlisk. To skrajny przykład przystosowania do życia na granicy fizjologicznych możliwości.

Lądowe bezkręgowce odżywiają się materią organiczną, glonami, mikroorganizmami lub drobnymi szczątkami. Pełnią rolę rozkładaczy i konsumentów w bardzo prostych, ale ważnych lokalnych sieciach troficznych.

Najważniejsze zwierzęta występujące w Antarktydzie

Grupa lub gatunek	Typowe siedlisko	Sposób życia	Ciekawostka
Pingwin cesarski	Lód morski i wybrzeża kontynentu	Kolonijny ptak nurkujący, żywi się rybami, krylem i głowonogami	Rozmnaża się zimą, a samiec wysiaduje jajo na stopach
Pingwin Adeli	Skaliste wybrzeża i wyspy antarktyczne	Tworzy duże kolonie lęgowe, poluje głównie na kryl	Buduje gniazda z kamyków, które są cennym zasobem w kolonii
Foka Weddella	Strefa przybrzeżna i lód morski	Nurkujący drapieżnik, poluje na ryby i kałamarnice	Utrzymuje otwory oddechowe w lodzie, ścierając go zębami
Krabojad	Packi lodowe i wody wokół kontynentu	Żywi się głównie krylem, filtrując go w pysku	To jedna z najliczniejszych fok świata
Lampart morski	Lód morski i strefa przybrzeżna	Samotny drapieżnik polujący na pingwiny, ryby i młode foki	Może łączyć drapieżnictwo na dużych ofiarach z odżywianiem krylem
Orka oceaniczna	Otwarte wody i strefa przy krawędzi lodu	Szczytowy drapieżnik, poluje grupowo lub pojedynczo w zależności od populacji	Różne ekotypy specjalizują się w odmiennym pokarmie
Kryl antarktyczny	Wody Oceanu Południowego, szczególnie przy lodzie morskim	Tworzy ogromne skupiska, zjada fitoplankton i glony lodowe	Stanowi podstawę pokarmową dla wielu zwierząt regionu
Nototenie i ryby lodowe	Zimne wody przydenne i pelagiczne	Drapieżne lub wszystkożerne ryby przystosowane do bardzo zimnej wody	Wiele gatunków ma białka przeciwzamarzaniowe
Petrel śnieżny	Skaliste miejsca lęgowe i otwarte morze	Ptak morski żerujący nad wodą i przy lodzie	Gniazduje dalej na południe niż większość innych ptaków
Ochotkowaty bezskrzydły Belgica antarctica	Wilgotna gleba, mchy i porosty na obszarach wolnych od lodu	Drobny lądowy bezkręgowiec, aktywny głównie w krótkim sezonie letnim	To największe stale lądowe zwierzę rodzime morskiej Antarktyki

Gatunki charakterystyczne, endemiczne i szczególnie ważne dla regionu

Najbardziej charakterystyczne dla Antarktydy są gatunki silnie związane z lodem morskim. Pingwin cesarski, foka Weddella i krabojad należą do zwierząt, których biologia jest ściśle powiązana z sezonowym zasięgiem lodu. Zmiany w jego rozkładzie wpływają na sukces rozrodczy, dostęp do pokarmu i bezpieczeństwo młodych.

Za gatunek kluczowy dla całego regionu uznaje się kryl antarktyczny. Choć jest mały, ma olbrzymie znaczenie ekologiczne. Bez niego liczebność wielu ptaków, fok i waleni byłaby znacznie niższa. To klasyczny przykład organizmu, którego rola jest nieproporcjonalnie wielka w stosunku do rozmiarów ciała.

Endemizm na Antarktydzie dotyczy szczególnie części bezkręgowców i ryb. Niektóre nicienie, roztocza, skoczogonki czy muchówki występują tylko na określonych wyspach lub w konkretnych częściach morskiej Antarktyki. Także wiele ryb nototeniowych jest silnie wyspecjalizowanych do życia w wodach okołobiegunowych i nie występuje naturalnie poza tym regionem.

Zależności pokarmowe i rola zwierząt w ekosystemie

Ekosystem antarktyczny opiera się w dużej mierze na produkcji pierwotnej fitoplanktonu i glonów związanych z lodem morskim. Te mikroskopijne organizmy wykorzystują długi letni dzień i składniki odżywcze obecne w zimnych wodach. Następnie są zjadane przez zooplankton, przede wszystkim przez kryl.

Kryl staje się pokarmem dla ryb, pingwinów, petreli, fok i wielorybów fiszbinowych. Z kolei ryby są zjadane przez foki, lamparty morskie, orki, pingwiny i ptaki morskie. Na wyższych poziomach troficznych znajdują się drapieżniki szczytowe, takie jak orka czy lampart morski. Obok nich funkcjonują też padlinożercy i oportuniści, na przykład wydrzyki.

Ważną rolę pełnią również organizmy denne i rozkładające materię. Przetwarzają opadające na dno szczątki organiczne, dzięki czemu składniki pokarmowe wracają do obiegu. Mimo surowości klimatu antarktyczne morza należą do biologicznie bardzo produktywnych obszarów świata.

Zmiany sezonowe, migracje i okresowa aktywność

Sezonowość decyduje o rytmie życia większości zwierząt Antarktydy. Wiosną i latem, gdy lód częściowo ustępuje, a dzień trwa niemal bez przerwy, pojawia się najwięcej pokarmu. Wtedy odbywa się większość lęgów ptaków i okres intensywnego karmienia młodych. Pingwiny, petrele i wiele fok dostosowują kalendarz rozrodu do tej krótkiej fali obfitości.

Walenie zwykle przybywają tu sezonowo na żerowiska, a zimę spędzają dalej na północ. Także część ptaków morskich przemieszcza się na ogromne odległości między regionami polarnymi i umiarkowanymi. Niektóre foki są bardziej osiadłe, ale ich aktywność i rozmieszczenie również zależą od rodzaju i trwałości lodu morskiego.

Lądowe bezkręgowce mają jeszcze krótszy okres aktywności. Wykorzystują kilka najcieplejszych tygodni lata, by żerować, przejść rozwój i rozmnażanie. Resztę roku przetrzymują w stanie spowolnionych funkcji życiowych lub w formach odpornych na zamarzanie i wysychanie.

Gatunki zagrożone, chronione i wpływ człowieka

Fauna Antarktydy jest chroniona przez międzynarodowy system traktatowy i szereg porozumień dotyczących ochrony zasobów morskich. Największym współczesnym zagrożeniem nie jest bezpośrednie osadnictwo, lecz zmiana klimatu, ocieplenie Półwyspu Antarktycznego, zmiany zasięgu lodu morskiego, zakwaszanie oceanu oraz presja rybołówstwa na wybrane zasoby.

Historia regionu obejmuje również silną eksploatację fok i wielorybów. Wiele populacji zostało w przeszłości drastycznie przetrzebionych. Część z nich odbudowała się po wprowadzeniu ochrony, ale nie wszystkie wróciły do dawnych liczebności. Dodatkowo działalność człowieka może wprowadzać do regionu obce gatunki i patogeny, szczególnie na wyspy i do stacji badawczych.

W przypadku Antarktydy duże znaczenie mają też zakłócenia lokalne: hałas statków, nieostrożna turystyka, zanieczyszczenia oraz płoszenie zwierząt w pobliżu kolonii lęgowych. Nawet drobna ingerencja może mieć konsekwencje, ponieważ sezon rozrodczy jest krótki, a warunki środowiska skrajnie wymagające.

Kontakt zwierząt z człowiekiem i zasady bezpiecznej obserwacji

Obserwacja zwierząt na Antarktydzie powinna zawsze odbywać się z dużej odległości i zgodnie z zasadami obowiązującymi w obszarach chronionych oraz podczas wypraw naukowych i turystycznych. Nie wolno podchodzić do kolonii pingwinów, fok odpoczywających na lodzie, gniazd ptaków ani młodych zwierząt. Człowiek nie powinien zmieniać zachowania obserwowanego gatunku.

Nie należy karmić, dotykać ani otaczać zwierząt dla zdjęcia. Trzeba też uważać, by nie zanieczyszczać środowiska i nie przenosić nasion, gleby czy drobnoustrojów na butach i sprzęcie. W tak wrażliwym ekosystemie zasada minimalnego wpływu ma kluczowe znaczenie.

Foki i ptaki zwykle nie stanowią zagrożenia, jeśli pozostawia się im przestrzeń. Problemem może być raczej zbyt bliska obecność człowieka, która powoduje stres, porzucenie miejsca odpoczynku lub zwiększone ryzyko dla młodych. Bezpieczna obserwacja to taka, po której zwierzę zachowuje się tak samo jak przed pojawieniem się ludzi.

Ciekawostki o zwierzętach Antarktydy

• Pingwin cesarski jest najwyższym i najcięższym ze wszystkich żyjących pingwinów.
• Krabojad należy do najliczniejszych dużych ssaków świata, mimo że wiele osób nigdy o nim nie słyszało.
• Kryl antarktyczny może tworzyć ogromne ławice widoczne na sonarach jako gęste chmury biomasy.
• Niektóre ryby antarktyczne mają białka przeciwzamarzaniowe działające jak naturalny „płyn do chłodnic”.
• Petrel śnieżny to jeden z nielicznych ptaków, które regularnie gniazdują tak blisko bieguna południowego.
• Lampart morski potrafi polować z zaskoczenia przy krawędzi lodu, gdzie pingwiny wchodzą do wody.
• Foka Weddella wykonuje dźwięki pod lodem, które odgrywają rolę w komunikacji.
• Rybitwa popielata pokonuje między Arktyką a Antarktyką jedną z najdłuższych tras migracyjnych w świecie zwierząt.
• Na lądzie Antarktydy nie ma rodzimych drzew ani krzewów, dlatego duże lądowe zwierzęta roślinożerne po prostu nie mają czym się żywić.
• Największa część bioróżnorodności Antarktydy ukryta jest w oceanie i w mikroskali, a nie na powierzchni śniegu i lodu.

FAQ

Czy na Antarktydzie żyją niedźwiedzie polarne?

Nie. Niedźwiedzie polarne żyją w Arktyce, czyli wokół bieguna północnego. Antarktyda leży na południowym krańcu Ziemi i nie ma tam tego gatunku.

Jakie zwierzęta żyją na lądzie Antarktydy?

Na właściwym lądzie Antarktydy żyje bardzo niewiele dużych zwierząt. Są to głównie drobne bezkręgowce, takie jak nicienie, roztocza, skoczogonki i niesporczaki, a przy wybrzeżach także ptaki i foki korzystające z lądu lub lodu do odpoczynku i rozrodu.

Czy na Antarktydzie występują ssaki lądowe?

Nie ma tam rodzimych ssaków lądowych w rodzaju lisów, zajęcy czy jeleni. Ssaki antarktyczne to niemal wyłącznie gatunki morskie, przede wszystkim foki i walenie.

Dlaczego większość zwierząt Antarktydy żyje przy wybrzeżu?

Bo głównym źródłem pokarmu jest ocean. Wnętrze kontynentu jest skrajnie zimne, suche i prawie całkowicie pokryte lodem, natomiast morze dostarcza planktonu, kryla, ryb i innych organizmów podtrzymujących życie.

Jakie pingwiny żyją na Antarktydzie?

Najbardziej typowe dla kontynentu i jego najbliższego otoczenia są pingwin cesarski i pingwin Adeli. Na Półwyspie Antarktycznym i niektórych wyspach występują także pingwin białobrewy oraz pingwin maskowy.

Czy na Antarktydzie są owady?

Tak, ale bardzo nieliczne. Najsłynniejszym przykładem jest bezskrzydła muchówka Belgica antarctica, żyjąca w morskiej Antarktyce. Większe znaczenie mają tam jednak ogólnie drobne bezkręgowce glebowe niż klasyczne owady latające.

Jakie zwierzęta są najważniejsze ekologicznie dla Antarktydy?

Za jedne z najważniejszych uważa się fitoplankton, kryl antarktyczny oraz ryby nototeniowe, bo tworzą podstawę wyżywienia dla wielu większych zwierząt. Wśród gatunków najbardziej rozpoznawalnych i zarazem ważnych są też pingwiny, foki i wieloryby.

Czy wszystkie zwierzęta Antarktydy mieszkają tam cały rok?

Nie. Wiele waleni i część ptaków pojawia się sezonowo, głównie latem, gdy żerowiska są najbogatsze. Niektóre gatunki, zwłaszcza związane z lodem morskim, pozostają w regionie cały rok, ale ich aktywność zmienia się wraz z porami roku.