Gekon ścienny – Tarentola mauritanica

Gekon ścienny, znany naukowo jako Tarentola mauritanica, to jeden z najbardziej rozpoznawalnych gadów basenu Morza Śródziemnego. Jego obecność w pobliżu ludzkich zabudowań, nocne odgłosy i zdolność wspinania się po pionowych powierzchniach sprawiają, że jest łatwo zauważalny, choć wiele aspektów jego biologii pozostaje fascynujących dla obserwatorów przyrody i herpetologów. W poniższym artykule przybliżę zasięg występowania, wygląd, budowę, tryb życia, zachowania pokarmowe, strategię rozmnażania oraz inne interesujące cechy tego gatunku.

Występowanie i zasięg

Tarentola mauritanica jest gatunkiem charakterystycznym dla rejonu śródziemnomorskiego. Jego naturalny zasięg obejmuje południową Europę (Iberyjski Półwysep, południowa Francja, Włochy, Grecja i kraje Bałkanów), północną Afrykę (Maroko, Algieria, Tunezja, Libia) oraz obszary Azji Mniejszej. Gatunek ten zasiedla także liczne wyspy Morza Śródziemnego, takie jak Baleary, Sardynia, Sycylia, a także niektóre wyspy Macaronézji.

Poza naturalnym zasięgiem, gekony ścienne bywają wprowadzane przez człowieka w innych regionach — zwłaszcza na wyspy i do portowych miast. Takie introdukcje często związane są z handlem materiałami budowlanymi, roślinami doniczkowymi czy transportem towarów. W miejscach wprowadzenia potrafią łatwo zadomowić się tam, gdzie panują umiarkowanie ciepłe warunki i dostęp do schronień oraz owadów.

Wygląd, rozmiar i budowa

Gekon ścienny ma stosunkowo krępą sylwetkę. Dorosłe osobniki osiągają zwykle rozmiar od około 8 do 15 cm długości całkowitej (wliczając ogon), przy czym długość tułowia (od dzioba do kloaki) wynosi zwykle 4–8 cm. Samce bywają nieco większe od samic i często mają masywniejszą głowę.

Skóra tego gatunku jest chropowata, pokryta wyniesionymi, tuberkularnymi łuskami, co nadaje mu charakterystyczny „garbaty” wygląd. Ubarwienie jest zmienne — od jasnoszarego przez brązowy do ciemnobrązowego, często z plamami lub nieregularnym wzorem, który dobrze kamufluje go na kamiennych murach i skałach. Oczy są duże, z pionową źrenicą, przystosowane do życia nocnego — umożliwiają doskonałe widzenie przy małej ilości światła.

Palce kończyn posiadają przyssawkowe struktury umożliwiające wspinanie po gładkich powierzchniach. Podobnie jak u innych gekonów, struktura podeszwowa składa się z lameli i mikroskopijnych włosków (setae), które wykorzystują siły van der Waalsa do przylegania. Ogon jest tłusty i silny, służy do magazynowania tłuszczu oraz jako mechanizm obronny: w razie zagrożenia potrafi odrzucić ogon (autotomia), który następnie odrasta, choć zwykle w formie mniej idealnej niż oryginał.

Tryb życia i zachowanie

Gekon ścienny prowadzi głównie nocny tryb życia. W ciągu dnia ukrywa się w szczelinach murów, pod kamieniami, w szczelinach skalnych, pod dachówkami lub wewnątrz pni drzew. Po zmierzchu wychodzi łowić owady i inne drobne bezkręgowce. Często można go spotkać w pobliżu lamp ulicznych i okien, gdzie skupiają się nocne owady.

Jest gatunkiem terytorialnym w obrębie własnego siedliska; samce oznaczają terytorium i potrafią bronić go przed rywalami. Komunikacja odbywa się nie tylko wizualnie (pozy i demonstracje), ale także akustycznie — gekony wydają krótkie piskliwe dźwięki, które służą do komunikacji między osobnikami, zwłaszcza w okresie godowym i przy obronie terytorium.

Gekony są doskonałymi wspinaczami, potrafią poruszać się po pionowych i gładkich powierzchniach, ale również zręcznie wspinają się po drzewach i krzewach. Ich ruchy są zwykle powolne i ostrożne, lecz w razie zagrożenia wykazują gwałtowne przyspieszenie i użycie autotomii ogona, aby zmylić drapieżnika.

Dieta i techniki polowania

Dieta Tarentola mauritanica składa się głównie z owadów i innych drobnych bezkręgowców: chrząszczy, much, motyli, pająków, karaczanów czy owadów nocnych przyciąganych światłem. Drobniejsze osobniki polują na mniejsze ofiary, natomiast większe mogą atakować także większe bezkręgowce.

Polowanie odbywa się głównie poprzez aktywne oczekiwanie — gekon siada w dogodnym miejscu, skąd nasłuchuje i nasłuchując drgań oraz odpowiadające ruchy odnóży ofiar. Gdy ofiara jest na odpowiedniej odległości, gekon wykonuje szybki skok i chwyta ją szczękami. Dzięki dużym oczom i rozmieszczonym po obydwu stronach głowy oczom ma szerokie pole widzenia, co ułatwia wykrycie ruchu w nocy.

Rozmnażanie i rozwój

Tarentola mauritanica jest gatunkiem jajorodnym. Sezon rozrodczy przypada zwykle na ciepłe miesiące w roku, choć w regionach o łagodnym klimacie może się wydłużać. Samica składa jaja zwykle w spokojnych, osłoniętych miejscach: w szczelinach murów, pod kamieniami lub w pęknięciach skalnych. Kładzie zazwyczaj 1–2 jaja w jednym miocie, a może złożyć kilka miotów w sezonie.

Jaja mają twardą, skórzastą skorupę i inkubacja trwa od kilku tygodni do dwóch miesięcy w zależności od temperatury otoczenia — im cieplej, tym szybciej następuje rozwój. Młode po wykluciu są samodzielne i od razu zdolne do polowania; rosną stosunkowo szybko, osiągając dojrzałość płciową po 1–2 latach, w zależności od warunków środowiskowych i dostępności pożywienia.

Ekologia, siedliska i relacje z człowiekiem

Gekon ścienny preferuje suchsze, skaliste tereny i obszary z kamiennymi murami, ale z łatwością zasiedla także środowiska antropogeniczne: zabudowania wiejskie i miejskie, ruiny, ogrody i magazyny. Dzięki temu gatunek jest często obserwowany przez ludzi i bywa postrzegany jako pożyteczny sprzymierzeniec w walce z owadami.

Relacje z człowiekiem są przeważnie neutralne lub korzystne: gekony redukują liczebność owadów domowych i ogrodowych, a jednocześnie rzadko stanowią problem. W niektórych kulturach geckony uważane są za pozytywne znaki, w innych za mniej pożądane, jednak ogólnie nie są groźne dla ludzi. Ich populacje mogą jednak być lokalnie zagrożone przez intensywną zabudowę, niszczenie siedlisk i użycie pestycydów, które zmniejszają dostępność pokarmu.

Przystosowania i ciekawostki

• Mechanizm przylegania: palce gekona są wyposażone w lamelki i setae, co pozwala mu wspinać się po niemal gładkich powierzchniach. To jedno z najbardziej znanych przystosowań u gekonów.
• Autotomia ogona: odrzucenie ogona w przypadku ataku drapieżnika pozwala gekonowi uciec, a odrastający ogon służy jako magazyn tłuszczu.
• Wydawanie dźwięków: choć nie wszystkie jaszczurki są wokalne, Tarentola mauritanica potrafi wydawać krótkie piskliwe odgłosy wykorzystywane w komunikacji.
• Odporność na warunki miejskie: gatunek dobrze znosi obecność człowieka i potrafi wykorzystać sztuczne źródła ciepła (mury nagrzewające się w ciągu dnia) jako miejsca odpoczynku i rozmnażania.
• Kolor i kamuflaż: zmienność barw i wzorów ułatwia ukrywanie się na kamieniach i murach; młode często wykazują nieco inne ubarwienie niż dorosłe osobniki.

Zagrożenia i ochrona

Obecnie Tarentola mauritanica nie jest uznawana za gatunek zagrożony na skalę globalną; jej status według IUCN to zazwyczaj „Least Concern”. Mimo to lokalne populacje mogą być narażone na degradację siedlisk, intensyfikację rolnictwa, stosowanie pestycydów oraz nadmierne przekształcenia środowiska miejskiego. Introdukcje na nowe tereny mogą z kolei wpływać na lokalne ekosystemy i prowadzić do konkurencji z rodzimymi gatunkami jaszczurek.

Ochrona tego gatunku wiąże się z zachowaniem tradycyjnych siedlisk, ograniczeniem użycia trucizn do zwalczania owadów oraz edukacją społeczeństwa, by nie niszczyć naturalnych kryjówek i akceptować obecność tych pożytecznych zwierząt w otoczeniu ludzkim.

Hodowla i obserwacje w warunkach domowych

Tarentola mauritanica bywa trzymana w niewoli przez miłośników gadów, chociaż nie jest tak popularna jak niektóre inne gatunki gekonów. W hodowli wymaga terrarium z licznymi kryjówkami, odpowiednią temperaturą i wilgotnością oraz miejscami do wspinaczki. Dieta w niewoli obejmuje owady karmowe (mączniki, świerszcze, karaczany), które należy suplementować witaminami i minerałami.

Hodowla wymaga też dbałości o okresy aktywności i odpoczynku oraz monitoring zdrowia — zwłaszcza skóry, stanu ogona i apetytu. Przy odpowiedniej opiece gekony te mogą żyć kilka lat, co daje możliwość obserwacji ich zachowań i cyklu życiowego z bliska.

Podsumowanie

Gekon ścienny, Tarentola mauritanica, to gatunek dobrze przystosowany do życia w regionie śródziemnomorskim i w środowiskach przekształconych przez człowieka. Jego charakterystyczny wygląd, zdolność wspinania, nocny tryb życia oraz rola w ograniczaniu populacji owadów czynią go interesującym obiektem badań i obserwacji. Mimo że nie jest obecnie zagrożony globalnie, lokalne presje środowiskowe oraz introdukcje do nowych terenów wymagają uwagi i odpowiedzialnego podejścia ze strony ludzi, którzy spotykają go w swoim otoczeniu.