Nur rdzawoszyi – Gavia stellata

Nur rdzawoszyi – Gavia stellata to jeden z najbardziej rozpoznawalnych przedstawicieli rodziny nurów. Niewielki jak na nura, o wysmukłej sylwetce i charakterystycznej, lekko zadartej szyi, budzi zainteresowanie zarówno ornitologów, jak i miłośników ptaków obserwujących wybrzeża i arktyczne jeziora. W poniższym artykule omówię jego zasięg, wygląd, tryb życia oraz najciekawsze cechy biologii i ekologii tego gatunku.

Występowanie i zasięg

Gavia stellata zajmuje szeroki, północny zasięg występowania. Gatunek gniazduje przede wszystkim w strefie arktycznej i subarktycznej Europy, Azji i Ameryki Północnej. W Europie można go spotkać w północnej Skandynawii, na wyspach Svalbard, w północnej Rosji, a także na niektórych obszarach Wysp Brytyjskich i Islandii. W Azji rozprzestrzeniony jest na tundrze Syberii, zaś w Ameryce Północnej – na północnych obszarach Kanady i Alaski.

Poza okresem lęgowym większość populacji podejmuje migracje w kierunku bardziej umiarkowanych szerokości geograficznych. Zimą nur rdzawoszyi przebywa głównie na wybrzeżach morskich: wzdłuż wybrzeży Oceanu Atlantyckiego, Pacyfiku i Morza Beringa. Często bywa obserwowany na przybrzeżnych wodach, zatokach, estuariach i szerokich fiordach, gdzie korzysta z zasobów rybnych.

Wygląd i budowa

Nur rdzawoszyi ma charakterystyczną, smukłą sylwetkę typową dla nurów: krępe ciało, krótkie, ale silne skrzydła, oraz długi, spiczasty dziób. W porównaniu z innymi nurami jest jednym z najmniejszych gatunków w tej rodzinie. Gavia stellata wyróżnia się lekką budową, co ułatwia mu zwrotność podczas nurkowania i polowań na małe ryby.

Przednia część ciała i szyja są stosunkowo cienkie, co nadaje ptakowi elegancki wygląd. Nogi umieszczone są daleko z tyłu tułowia, co sprzyja pływaniu i nurkowaniu, lecz utrudnia poruszanie się na lądzie. Ogon krótki, a pióra dobrze przylegające, tworzące opływową powłokę piórną, odporną na przemoczenie.

Rozmiar i wymiary

Nur rdzawoszyi jest relatywnie mały jak na nury, osiągając długość ciała około 55–67 cm i rozpiętość skrzydeł w granicach 86–110 cm. Masa ciała waha się zwykle między 0,8 a 1,6 kg, zależnie od pory roku i warunków środowiskowych. Samce i samice są zbliżone rozmiarami, chociaż samce mogą być nieco większe.

Umaszczenie i zmiany sezonowe

Nurtuje znacząca zmienność umaszczenia między okresem lęgowym a zimowym. W okresie lęgowym typowe jest widowiskowe, kontrastowe upierzenie: górna część tułowia pokryta jest jaskrawym, czarnobiałym, drobno nakrapianym wzorem, natomiast szyja i gardło zdobią charakterystyczne, rdzawoczerwone lub ceglasto-rudawe plamy – stąd polska nazwa ptaka. Przednia część szyi bywa czarna, z wyraźnym kontrastem do białego podgardla.

Po sezonie lęgowym obraz się zmienia: zimą upierzenie staje się bardziej stonowane i jednolite, przeważają szaro-brązowe tonacje na grzbiecie, a boki i brzuch są białe lub kremowe. Zimą nur rdzawoszyi często bywa mniej widoczny i trudniejszy do rozpoznania na morzu.

Tryb życia i zachowanie

Nur rdzawoszyi to ptak żyjący w dużym stopniu samotnie lub w parach poza okresem intensywnych skupisk zimowych. W czasie lęgowym silnie terytorialny — pary bronią swoich stanowisk lęgowych przed intruzami. Są to ptaki wybitnie wodne: poruszają się świetnie pod powierzchnią, polując przez długie chwile na zanurzonych rykach i bezkręgowcach.

Charakterystyczne są dla nich zdolności nurkowe: potrafią zanurzyć się na znaczną głębokość i pozostawać pod wodą przez kilkadziesiąt sekund. Dzięki opływowej sylwetce i silnym mięśniom nurkowanie jest skutecznym sposobem zdobywania pokarmu. Na lądzie poruszają się niezgrabnie — wolno i nieporadnie — z powodu tylnego umieszczenia kończyn.

Rozmnażanie i pisklęta

Okres lęgowy rozpoczyna się krótko po przylocie na tereny lęgowe, zwykle wiosną bądź wczesnym latem, w zależności od szerokości geograficznej. Ptaki tworzą pary monogamiczne, często na jedną lub kilka kolejnych sezonów. Gniazdo umieszczone jest zwykle na niskim, płaskim brzegu jeziora lub wśród traw tundrowych, blisko linii brzegowej – co ułatwia szybki dostęp do wody.

Para zwykle składa 1–2 jaja, rzadziej więcej. Jaja mają owalny kształt i szarozielone ubarwienie z plamkami. Inkubacja trwa około 24–29 dni i odbywa się naprzemiennie przez oboje rodziców. Młode są półzagniazdownikami — po wykluciu są pokryte puchowatym upierzeniem i dość szybko uczą się pływać. Rodzice intensywnie je chronią oraz prowadzą do bogatszych łowisk.

Okres opieki nad młodymi trwa kilka tygodni; młode nabierają umiejętności lotu zazwyczaj po 7–9 tygodniach, choć dokładny czas zależy od warunków żywieniowych i klimatycznych.

Pokarm i technika polowania

Podstawę diety nura rdzawoszyiego stanowią drobne ryby, takie jak śledzie, dorsze, płotki i inne, w zależności od regionu i dostępności. Poza rybami spożywa również skorupiaki, mięczaki i owady wodne, szczególnie podczas pobytu na słodkowodnych zbiornikach lęgowych. Poluje zanurzając się, często podejmując serię krótkich zanurzeń lub dłuższe nurkowania.

Ptak poluje zwykle samotnie, wykorzystując zwinność i dobrą orientację pod wodą. Czasami można obserwować subtelne techniki wypływania oraz wykorzystania prądów wodnych i płycizn do zaskakiwania ofiary. Nur rdzawoszyi ma stosunkowo krótki dziób w porównaniu z niektórymi innymi nurami, co predysponuje go do łapania mniejszych, zwinnych ryb.

Migracje i wędrówki

Gatunek jest w dużym stopniu migrujący. Po zakończeniu sezonu lęgowego większość ptaków udaje się na zimowiska wzdłuż wybrzeży. Migracje odbywają się głównie nocami i często wzdłuż linii brzegowej. Niektóre populacje przebywają relatywnie krótkie odległości, inne przemieszczają się na wiele tysięcy kilometrów.

Podczas migracji nury często korzystają z otwartych akwenów morskich, zatrzymując się w zatokach i nadmorskich przystaniach bogatych w pożywienie. Młode osobniki mogą wykazywać większą tendencję do rozproszenia i dalekiego przemieszczania się w pierwszych latach życia.

Siedliska i preferencje

Gavia stellata preferuje różnorodne typy akwenów. W sezonie lęgowym wybiera niewielkie, płytkie jeziora, stawy i rozlewiska w tundrze i bagnach, przy których łatwo dostępna jest roślinność osłaniająca gniazdo. Zimą preferuje skaliste wybrzeża, zatoki i estuaria, gdzie może polować w płytszych wodach przybrzeżnych.

Ptaki te są wrażliwe na zmiany stanu wód i jakość siedlisk — eutrofizacja, zanieczyszczenia czy zmiany hydrologiczne mogą wpływać na ich sukces lęgowy i dostępność pokarmu.

Zagrożenia i ochrona

Główne zagrożenia dla nura rdzawoszyiego to: zanieczyszczenia morskie (zwłaszcza olejowe i chemiczne), zaplątanie się w sieci rybackie, utrata siedlisk lęgowych wskutek osuszania lub zmian klimatycznych, oraz antropogeniczne zakłócenia (np. rozwój turystyki nadbrzeżnej, hałas). W niektórych regionach lokalne populacje ulegają spadkom.

Na poziomie międzynarodowym gatunek jest objęty różnymi mechanizmami ochrony — w Europie występuje w ramach Dyrektywy Ptasiej, a także w porozumieniach dotyczących ochrony ptaków migrujących, takich jak AEWA. Mimo że globalnie może być klasyfikowany jako gatunek o najmniejszej trosce (ang. Least Concern), lokalne działania ochronne, monitorowanie i ograniczanie zanieczyszczeń są kluczowe dla utrzymania stabilnych populacji.

Ciekawe informacje

• Nur rdzawoszyi jest najmniejszym z nurów występujących w wielu obszarach, co nadaje mu wyjątkową pozycję wśród tej rodziny ptaków.
• Jego głos — daleki, tęskny śpiew i różne gwizdy — jest słyszalny zwłaszcza podczas sezonu lęgowego i pełni ważną rolę w komunikacji pary oraz obronie terytorium.
• Ptak potrafi szybko zmieniać ubarwienie między sezonami, co bywa mylące dla obserwatorów prowadzących inwentaryzacje bez doświadczenia.
• Choć zręczny pod wodą, na lądzie porusza się nieporadnie — stąd jego gniazda wybierane są zwykle bardzo blisko wody, by skrócić czas przemieszczania się poza akwenem.
• Populacje nura rdzawoszyiego są dobrymi wskaźnikami stanu ekosystemów arktycznych i przybrzeżnych, ponieważ są wrażliwe na zmiany w zasobności ryb i jakości wód.

Podsumowanie

Nur rdzawoszyi – Gavia stellata to fascynujący ptak o szerokim zasięgu północnym, wyróżniający się smukłą sylwetką, rdzawą plamą na gardle w sezonie lęgowym i doskonałymi umiejętnościami nurkowania. Jego życie łączy elementy surowej arktycznej przyrody z dynamicznymi migracjami ku cieplejszym wybrzeżom. Ochrona tego gatunku wymaga monitoringu siedlisk, ograniczania zanieczyszczeń i działań międzynarodowych, aby zachować stabilne populacje na przyszłe pokolenia miłośników ptaków.