Uchatka nowozelandzka – Phocarctos hookeri

Uchatka nowozelandzka, znana naukowo jako Phocarctos hookeri, to jeden z najbardziej charakterystycznych i jednocześnie zagrożonych ssaków morskich południowego Pacyfiku. Ten stosunkowo niewielki przedstawiciel rodziny uchatkowatych (Otariidae) wyróżnia się masywną budową ciała, wyraźnym dymorfizmem płciowym i specyficznym stylem życia, ściśle związanym z wybrzeżami Nowej Zelandii i jej wysp podantarktycznych. W poniższym artykule omówione zostaną zasięg występowania, budowa i wygląd, zachowania, rozmnażanie, dieta, zagrożenia oraz działania ochronne i ciekawostki dotyczące tego gatunku.

Występowanie i zasięg geograficzny

Uchatka nowozelandzka jest gatunkiem endemitem Nowej Zelandii — jej naturalny zasięg ogranicza się do wód i wybrzeży tego państwa. Główne skupiska lęgowe znajdują się na Auckland Islands oraz Campbell Island, które leżą na południe od głównych wysp Nowej Zelandii. W ostatnich dziesięcioleciach obserwuje się także rozproszone kolonie na południowo-wschodnim wybrzeżu Półwyspu Otago (w okolicach Portobello / Otago Peninsula) oraz sporadyczne występowania na innych wyspach subantarktycznych i wzdłuż południowego wybrzeża.

Zasięg ten jest stosunkowo ograniczony w porównaniu z innymi uchatkami i fokami, co czyni gatunek bardziej wrażliwym na lokalne czynniki środowiskowe. Ruchy osobników poza sezonem rozrodczym mogą obejmować przemieszczanie się na większe dystanse w poszukiwaniu pożywienia, ale większość populacji pozostaje powiązana z wyspami lęgowymi, gdzie panują odpowiednie warunki do rozmnażania.

Wygląd, rozmiar i budowa

Wygląd zewnętrzny

Uchatka nowozelandzka ma typową dla uchatkowatych sylwetkę: wydłużone ciało zakończone dużymi, silnymi płetwami piersiowymi umożliwiającymi manewrowanie pod wodą oraz widocznymi małymi małżowinami usznymi (stąd polska nazwa „uchatka”). Płeć żeńska i męska różnią się wyraźnie rozmiarami i sylwetką — samce są znacznie większe i masywniejsze.

Rozmiary i masa

• Samce: długość ciała dochodząca do około 2–2,5 m, masa zwykle w przedziale 200–350 kg, przy czym okazowe osobniki mogą być cięższe.
• Samiczki: długość około 1,5–1,8 m, masa zazwyczaj 60–120 kg.
• Szczenięta (nowonarodzone): masa rzędu 6–12 kg, szybko przybierają na wadze dzięki tłustemu mleku matki.

Tak silny dymorfizm płciowy wiąże się z konkurencją samców o dostęp do samic w okresie godowym — dominujące samce bronią terytoriów i haremy.

Umaszczenie i inne cechy

Umaszczenie uchatki nowozelandzkiej jest zmienne: dorosłe samce często mają ciemniejsze, brunatne do czarnawych futro z jaśniejszymi partiami na karku i piersi, zwłaszcza w okresie godowym, gdy sierść może wyglądać na bardziej potarganą i gęstą. Samice i młode mają zwykle jaśniejszą, bardziej jednolitą barwę — od jasnobrązowej do szarobrązowej. Podczas linienia futro może przybierać matowy, włóknisty wygląd.

Skóra uchatki jest gruba i otoczona warstwą tłuszczu (podskórnego), co zapewnia izolację termiczną w chłodnych wodach subantarktycznych. Płetwy przednie są długie i silne, zakończone palcami osadzonymi w błonie, co umożliwia sprawne „pływanie ramieniami” charakterystyczne dla uchatkowatych.

Tryb życia i zachowanie

Haul-out i aktywność nadbrzeżna

Uchatki spędzają znaczną część czasu na tzw. haul-out — odpoczywaniu na lądzie lub skalistych plażach pomiędzy wyprawami na połów. Miejsca te pełnią także funkcję lęgowe i wychowawcze. Na lądzie zwierzęta są towarzyskie, tworzą skupiska i wykazują zróżnicowaną komunikację wokalną (głośne warczenie i krzyki samców, ciche nawoływania samic i piskliwe odgłosy młodych).

Poruszanie się w wodzie i nurkowanie

W morzu uchatki są zwinne i szybkie. Płetwy przednie służą do napędu, podczas gdy płetwy tylne i tułów stabilizują ciało. Typowa głębokość nurkowa w poszukiwaniu pożywienia wynosi zwykle od kilkudziesięciu do kilkuset metrów; większość zanurzeń trwa kilka minut, choć zdarzają się dłuższe wyprawy. Uchatki potrafią nurkować na znaczne głębokości, sięgające kilkuset metrów, jeśli tego wymaga zdobycz.

Dieta i strategia żerowania

Uchatka jest oportunistycznym drapieżnikiem morskich ekosystemów. Główne składniki diety to:

• ryby (różne gatunki bentosowe i pelagiczne),
• kalmar i kałamarnice,
• krewetki i inne skorupiaki,
• w wyjątkowych przypadkach drobne bezkręgowce i inne zasoby morskie.

Połów odbywa się zarówno blisko wybrzeża, jak i dalej od brzegu, w zależności od dostępności ławic ryb i warunków oceanicznych. Matki regularnie udają się na krótsze lub dłuższe wyprawy, by zdobyć pożywienie dla siebie i karmionego młodego.

Rozmnażanie i wychowanie młodych

Sezon rozrodczy i struktura społeczna

Sezon rozrodczy uchatki nowozelandzkiej przypada zwykle na późną wiosnę i lato południowej półkuli (okresy miesięcy między październikiem a lutym). W tym czasie samce gromadzą samice na wybrzeżach lęgowych, tworząc terytoria i haremy. Dochodzi do gwałtownej rywalizacji między samcami — walk, okazywania siły i nawoływania — co pozwala wyznaczyć dominujących samców, którzy mają największy dostęp do samic.

Ciężar i okres laktacji

Samica rodzi zwykle jedno młode po ciąży trwającej około 9–11 miesięcy (z uwzględnieniem okresu zastępczego zarodka — opóźniona implantacja). Noworodek jest karmiony tłustym mlekiem matki, co pozwala mu szybko nabierać masy. Okres dzielenia czasu między karmieniem a wyprawami na połów różni się w zależności od warunków środowiskowych — matki mogą opuszczać młode na stosunkowo krótkie okresy, ale często wracają, by kontynuować karmienie. Szczenięta są od mleka odstawiane po kilku miesiącach do ponad roku; dokładna długość opieki rodzicielskiej może się różnić i jest uzależniona od dostępności pożywienia.

Śmiertelność młodych

Śmiertelność młodych jest istotnym czynnikiem wpływającym na dynamikę populacji. Wysoką umieralność powodują zarówno naturalne przyczyny (np. drapieżnictwo, choroby), jak i czynniki antropogeniczne, takie jak zmniejszona dostępność pożywienia czy zanieczyszczenie. W przeszłości miały miejsce epizody masowych zachorowań powodujących duże straty wśród szczeniąt.

Zagrożenia i ochrona

Najważniejsze zagrożenia

• Połów przydenny i przyłów: Uchatki często zaplątują się w sieci rybackie (zwłaszcza w sieciach odwróconych i na liny połowowe), co prowadzi do utonięć i śmierci. Przyłów jest jednym z głównych problemów wpływających na populację.
• Choroby: Epidemie bakteryjne i wirusowe mogą powodować gwałtowne spadki liczebności, szczególnie młodych osobników. Odporność populacji i profilaktyka weterynaryjna są ograniczone w środowisku naturalnym.
• Zmiany środowiskowe: Ocieplenie klimatu, zmiany w rozmieszczeniu ławic ryb i zakłócenia oceanograficzne wpływają na dostępność pożywienia.
• Interakcje z człowiekiem: Turystyka, rozwój nadbrzeżny, zanieczyszczenia chemiczne i hałas mogą zakłócać życie kolonii lęgowych.
• Drapieżnictwo naturalne (rekiny, orki) i potencjalne zagrożenia związane z introdukowanymi gatunkami drapieżnymi na niektórych wyspach.

Działania ochronne

Wobec wymienionych zagrożeń wprowadzono liczne programy ochronne:

• tworzenie morskich obszarów chronionych i ograniczenie połowów w rejonach kluczowych dla uchatki,
• monitoring populacji i opieka weterynaryjna podczas epizodów chorobowych,
• kampanie edukacyjne dla rybaków oraz wprowadzanie technologii zmniejszających ryzyko przyłowu (np. zmiany w konstrukcji sieci, stosowanie odstraszaczy),
• regulacje dotyczące turystyki i dostępu do miejsc lęgowych (ograniczenia ruchu, strefy buforowe),
• projekty badawcze analizujące genetykę populacji, trendy liczebności i ekologię gatunku.

Dzięki tym działaniom sytuacja gatunku ulega stopniowej poprawie w niektórych rejonach, jednak nadal pozostaje on jednym z bardziej zagrożonych przedstawicieli uchatkowatych na świecie.

Ciekawe fakty i dodatkowe informacje

• Monotypowy rodzaj: Phocarctos jest rodzajem monotypowym — obejmuje tylko jeden współcześnie żyjący gatunek, Phocarctos hookeri, co podkreśla jego unikalne miejsce w taksonomii.
• Adaptacje do chłodnych wód: Gruba warstwa tłuszczu i gęste futro pozwalają utrzymać temperaturę ciała w zimnych, subantarktycznych wodach.
• Socjalna struktura: Mimo że samce tworzą haremy, uchatki wykazują złożone zachowania społeczne i komunikacyjne, w tym bogaty repertuar wokalizacji.
• Znaczenie kulturowe: Dla rdzennych mieszkańców Maori zwierzę to miało znaczenie praktyczne i symboliczne — skóry i tłuszcz mogły być wykorzystywane, a obecność zwierząt wpisywała się w ludzkie systemy pozyskiwania zasobów morskich.
• Wydłużona opieka rodzicielska: W porównaniu z niektórymi innymi uchatkami, opieka nad młodymi może być dłuższa, co wpływa na niższe tempo reprodukcji i wrażliwość populacji na straty młodych.

Badania i perspektywy

Naukowcy koncentrują się na kilku kluczowych obszarach badań dotyczących uchatki nowozelandzkiej: monitoringu populacji i dynamiki liczebności, badaniach nad przyczynami masowych zgonów szczeniąt, analizie ryzyka przyłowu rybackiego, a także study of foraging ecology przy użyciu telemetrii i analiz izotopowych. Wyniki tych badań są podstawą do planów zarządzania i podejmowania działań ochronnych.

W perspektywie długoterminowej powodzenie ochrony Phocarctos hookeri będzie zależało od skoordynowanego działania obejmującego zarządzanie rybołówstwem, kontrolę chorób, ochronę siedlisk lęgowych i utrzymanie stabilnych warunków środowiskowych. Dzięki połączeniu badań naukowych, regulacji prawnych i zaangażowaniu lokalnych społeczności istnieje realna szansa na stabilizację, a nawet powolny wzrost populacji w niektórych rejonach.

Podsumowanie

Uchatka nowozelandzka to fascynujący, ale i delikatny element morskich ekosystemów Nowej Zelandii. Jako endemit o ograniczonym zasięgu i specyficznych wymaganiach ekologicznych, wymaga kompleksowej ochrony, łączącej działania naukowe, zarządzanie zasobami i świadomość społeczną. Zachowanie tego gatunku jest ważne nie tylko ze względu na jego rolę w sieci troficznej, ale także jako część naturalnego dziedzictwa regionu. Ochrona uchatki nowozelandzkiej to wyzwanie i jednocześnie obowiązek wobec przyszłych pokoleń.