Stonka ziemniaczana

Opublikowano przez

Stonka ziemniaczana to jedno z najbardziej rozpoznawalnych i jednocześnie najbardziej uciążliwych dla rolnictwa owadów. Znana ze swojego charakterystycznego ubarwienia i zdolności do szybkiego niszczenia liści roślin z rodziny psiankowatych, stonka wywołała w historii rolnictwa wiele wyzwań i stała się symbolem problemów związanych z masowym występowaniem szkodników. W niniejszym artykule przedstawiamy szczegółowy opis tego owada, jego zasięg, morfologię, cykl życia, wpływ na uprawy oraz metody zwalczania i kontroli.

Opis i budowa

Stonka ziemniaczana (Leptinotarsa decemlineata) to stosunkowo niewielki chrząszcz o długości zwykle od około 6 do 11 mm. Jej ciało jest wypukłe, owalne, dobrze przystosowane do żerowania na liściach. Najbardziej rozpoznawalnym znakiem tej postaci są jasne, najczęściej żółto-pomarańczowe elytra z ciemnymi, regularnymi paskami: pięć pasków na każdym z elytronów, co dało naukową nazwę decemlineata — „dziesięciopasmowa”. Dzięki temu łatwo ją odróżnić od innych owadów polowych.

Dorosły osobnik posiada wyraźne, złożone oczy oraz stosunkowo długie czułki, umożliwiające orientację w otoczeniu. Jej odnóża są krótkie i silne, co ułatwia poruszanie się po liściach oraz ukrywanie w roślinnej ściółce. Larwy stonki są charakterystyczne: mają grubą, pędrą sylwetkę, kolor zwykle czerwono-pomarańczowy lub różowawy z ciemnymi plamkami po bokach i na grzbiecie. Larwy zjadają znaczną część liści i są równie groźne jak dorosłe osobniki.

Jaja stonki są drobne, owalne, zwykle barwy żółtej lub pomarańczowej; składane są w skupiskach po kilkanaście do kilkudziesięciu sztuk na spodniej stronie liści. Proces rozwoju obejmuje różne formy: jajo → larwa (cztery instary) → poczwarka (pupacja w glebie) → dorosły chrząszcz. W cyklu rozwojowym występuje diapauza, czyli okres spoczynku zimowego.

Zasięg występowania i środowisko

Pochodzenie stonki ziemniaczanej związane jest z Ameryką Północną, zwłaszcza z obszarami górskimi zachodnich Stanów Zjednoczonych i Kanady. Jednak dzięki rozprzestrzenianiu się upraw ziemniaka od XIX wieku, stonka szybko rozprzestrzeniła się poza swój obszar rodzimy. Obecnie jest obecna na większości obszarów uprawnych w:

  • Ameryce Północnej
  • Europie (większa część kontynentu, w tym Polska)
  • Azji (obszary od Bliskiego Wschodu po Syberię i Chiny)

W klimacie umiarkowanym stonka występuje sezonowo, z aktywnością intensyfikującą się wiosną i latem. W regionach cieplejszych może mieć kilka pokoleń w ciągu roku, natomiast w chłodniejszych strefach zazwyczaj rozwija się jedno pokolenie rocznie. Dorosłe owady zimują w glebie, zwykle pod roślinnością darniową, w warstwie od kilku do kilkunastu centymetrów, co pozwala im przetrwać niskie temperatury.

Preferowanym siedliskiem są pola uprawne ziemniaka, jednak nie ograniczają się wyłącznie do tej rośliny — stonka żeruje na innych roślinach psiankowatych, takich jak pomidor, bakłażan (pstry) czy dzikie psiankowate. W miastach i ogrodach może atakować rabaty warzywne i hodowle amatorskie.

Tryb życia i rozwój

Cykl życiowy stonki jest stosunkowo szybki i zależy od warunków klimatycznych. Poniżej szczegółowy przebieg poszczególnych etapów:

Jaja

  • Składanie: samice składają jaja w skupiskach na spodniej stronie liści, zwykle od kilkunastu do kilkudziesięciu jaj na jednej roślinie.
  • Czas inkubacji: przy wyższych temperaturach jaja wylęgają się szybciej (kilka dni), przy chłodniejszych warunkach okres ten może wydłużyć się do kilkunastu dni.

Larwy

  • Instary: larwy przechodzą zwykle cztery stadia rozwojowe. Są bardzo żarłoczne i odpowiadają za większość szkód w uprawach.
  • Żerowanie: nowe larwy zaczynają od objadania liści i w krótkim czasie mogą spustoszyć roślinę.
  • Długość larwalnego etapu: zależna od temperatury i dostępności pożywienia — przeważnie trwa 2–3 tygodnie.

Poczwarka i dorosły

  • Poczwarka rozwija się w glebie, na głębokości kilku centymetrów. Ten etap trwa kilka dni do kilkunastu dni.
  • Dorosłe osobniki wylęgają się i zaczynają żerować; w sprzyjających warunkach bardzo szybko przystępują do rozmnażania.
  • Pokolenia: w cieplejszych regionach możliwe są 2–3 pokolenia rocznie; w chłodniejszych zwykle jedno.
  • Zimowanie: dorosłe stonki szukają schronienia w glebie, pod resztkami roślinnymi lub wśród kamieni, by przetrwać zimę.

Największe szkody związane są z intensywnym żerowaniem larw i dorosłych na liściach — przy dużym nasileniu rośliny mogą zostać pozbawione liści i zniszczone.

Znaczenie gospodarcze i objawy uszkodzeń

Stonka ziemniaczana jest jednym z najważniejszych szkodników ziemniaka na świecie. Jej żerowanie prowadzi do intensywnego defoliowania roślin, co w konsekwencji obniża plon i jakość bulw. W skrajnych wypadkach silne zasiedlenie może doprowadzić do obumarcia rośliny i całkowitej utraty plonu.

Typowe objawy obecności stonki to:

  • Widoczne skupiska jaj na spodnich stronach liści.
  • Obecność czerwono-pomarańczowych larw o pędrastej budowie.
  • Stopniowe defoliowanie, pozostawiające jedynie nerwy liści.
  • Zmniejszenie liczby i masy bulw, obniżenie jakości handlowej plonu.

Straty ekonomiczne zależą od fazy rozwojowej rośliny w momencie ataku: młode rośliny są bardziej narażone na uszkodzenia prowadzące do poważnych strat niż rośliny już bardziej rozrośnięte.

Metody ochrony i zwalczania

Zwalczanie stonki ziemniaczanej wymaga podejścia zintegrowanego. Ze względu na łatwość rozwijania się odporności na środki chemiczne, jedynie systematyczne i zróżnicowane działania przynoszą długotrwałe efekty. Poniżej opis najważniejszych metod:

Metody agrotechniczne

  • Rotacja upraw — unikanie sadzenia ziemniaka w tym samym miejscu przez kolejne sezony pomaga ograniczyć populację zimujących dorosłych.
  • Wczesne sadzenie i odmiany wczesne — czasami umożliwia uniknięcie najintensywniejszego okresu żerowania.
  • Usuwanie resztek pożniwnych i głębokie spulchnianie gleby — utrudnia zimowanie osobnikom w polu.
  • Fizyczne metody: odchwaszczanie, ręczne zbieranie dorosłych i larw w małych uprawach, przykrywanie agrowłókniną na początku sezonu.

Biologiczne i biotechnologiczne

  • Stosowanie naturalnych wrogów: drapieżników (np. biedronki, skoczki, biegaczowate) i pasożytów jaj oraz larw może zmniejszyć populację.
  • Entomopatogenne grzyby (np. Beauveria bassiana, Metarhizium) oraz bakterie i nicienie mogą być wykorzystywane w zwalczaniu stonki w niektórych warunkach.
  • Nowoczesne metody: badania nad RNAi (interferencja RNA) i biopreparatami dają perspektywę nowych, selektywnych środków oddziaływania na geny szkodnika.

Chemiczne

Środki chemiczne były i są stosowane często, jednak stonka ma długą historię rozwijania odporności na różne grupy insektycydów — od arsenianów i DDT po nowoczesne pyretroidy i neonikotynoidy. W związku z tym stosowanie chemii powinno być oparte na monitoringu, zmianie grup środków i stosowaniu zalecanych dawek oraz terminów.

Monitoring i prognozowanie

  • Regularne przeglądy pola, obserwacje obecności jaj i młodych larw.
  • Ustalanie progów szkodliwości: interwencję podejmuje się przy określonym nasileniu (np. liczba larw na roślinie lub procent porażenia).
  • Wykorzystanie pułapek i obserwacji aktywności lotu dorosłych może pomóc w optymalizacji terminów zabiegów.

Ciekawe informacje i historia

Stonka ziemniaczana jest interesującym przykładem organizmu, który w skutek intensywnej ekspansji uprawy jednego gatunku roślin stał się globalnym problemem. Kilka ciekawostek:

  • Nazwa „stonka” w języku polskim pochodzi od charakterystycznego wyglądu i tego, że „stonkuje” liście — czyli je zjada.
  • Nazwa naukowa Leptinotarsa decemlineata dosłownie oznacza „mały pokryty cienką powłoką dziesięciopasmowy”.
  • Stonka była jedną z pierwszych odmian szkodników, które rozwinęły odporność na wiele rodzajów środków owadobójczych — stała się modelem badań nad mechanizmami odporności.
  • Historycznie jej ekspansja do Europy miała miejsce pod koniec XIX i na początku XX wieku, związana z globalnym handlem i przemieszczaniem bulw ziemniaka.
  • W literaturze naukowej i rolnej stonka jest przykładem konieczności stosowania zintegrowanej ochrony roślin i rotacji środków; jej kontrola wymaga kombinacji metod.

Podsumowanie

Stonka ziemniaczana to niezwykle trwały i adaptacyjny szkodnik, którego zwalczanie wymaga wiedzy, systematyczności i zastosowania różnych metod ochrony. Kluczowe elementy skutecznej kontroli to: wczesny monitoring, stosowanie metod agrotechnicznych, wykorzystanie naturalnych wrogów oraz ostrożne i rotacyjne stosowanie środków chemicznych. Dzięki połączeniu środków biologicznych, agrotechnicznych i intelektualnie zaplanowanych zabiegów możliwe jest ograniczenie szkód przy jednoczesnym zachowaniu zasad zrównoważonego rolnictwa.

Stonka pozostaje jednym z najbardziej wymagających przeciwników plantatorów ziemniaka, ale jednocześnie jest cennym studium ewolucji odporności i współczesnych strategii ochrony roślin. Znajomość jej biologii, zwyczajów i słabych punktów pozwala na efektywniejsze planowanie działań ochronnych i zmniejszanie strat plonów.