Rzekotka drzewna

Rzekotka drzewna to jeden z najbardziej rozpoznawalnych i malowniczych przedstawicieli europejskich płazów. Jej charakterystyczny wygląd, wdzięczne skoki oraz donośny, melodyjny głos sprawiają, że łatwo zapada w pamięć. W niniejszym artykule przyjrzymy się bliżej jej zasięgowi, budowie, zachowaniom i zwyczajom życiowym, a także znaczeniu dla ekosystemów i zagrożeniom, jakie na nią czyhają.

Występowanie i zasięg geograficzny

Rzekotka drzewna (Hyla arborea) występuje przede wszystkim w Europie Środkowej i Południowej oraz w zachodniej Azji. Jej zasięg obejmuje kraje od Francji i Hiszpanii na zachodzie, poprzez Niemcy, Polskę, Czechy i kraje bałkańskie, aż po zachodnią Rosję i północno-zachodnią Turcję. W niektórych regionach granice występowania są płynne, a izolowane populacje spotyka się także na wyspach Morza Śródziemnego. W Polsce rzekotka drzewna jest gatunkiem spotykanym głównie w południowej i zachodniej części kraju, choć miejscami pojawia się także w innych obszarach, zwłaszcza tam, gdzie występują odpowiednie siedliska.

Środowisko życia i preferencje siedliskowe

Rzekotka drzewna preferuje wilgotne i ciepłe środowiska. Typowe siedliska to:

• mokra łąka i torfowiska z obecnością stojącej wody,
• zarośla i brzegi stawów oraz małych jezior,
• gęste przybrzeżne krzewy i niskie drzewa,
• ogrody, parki i sadów z naturalnymi zbiornikami wodnymi.

Jest gatunkiem arborealnym, co znaczy, że spędza dużo czasu na roślinności — szczególnie wieczorem i w nocy przebywa na liściach i gałęziach, skąd wypatruje ofiary i nawołuje partnerów. Do prawidłowego rozrodu potrzebuje jednak zbiorników wodnych o spokojnej, stojącej lub wolno płynącej wodzie, gdzie samica składa skrzek.

Wygląd zewnętrzny i budowa

Rzekotka drzewna to stosunkowo niewielki płaz. Samce osiągają zwykle od 3 do 5 cm długości tułowia (bez odnóg), samice są nieco większe, dochodząc do około 6 cm. Cechy charakterystyczne budowy to:

• smukłe, wydłużone ciało umożliwiające zwinne poruszanie się po roślinności,
• długie kończyny tylne przystosowane do skoków,
• rozbudowane poduszki przylgowe na końcach palców, które pozwalają przyczepiać się do gładkich powierzchni liści i gałęzi,
• gładka, wilgotna skóra — ubarwienie może się zmieniać w zależności od warunków i nastroju osobnika.

Kolor rzekotki drzewnej jest zwykle zielony, ale występują też osobniki oliwkowe, żółtawe, a nawet brązowe. Na boku ciała często widoczna jest wąska, biała lub kremowa linia biegnąca od nosa, przez bok tułowia, aż do pachy — jest to jedna z cech ułatwiających rozpoznanie gatunku w terenie.

Rozmiar, wzrost i różnice płci

Jak wspomniano, rzekotka drzewna to gatunek małego rozmiaru. Pomiar długości ciała od końca nosa do kloaki daje podstawowe dane dotyczące wielkości: samce zazwyczaj 30–45 mm, samice 40–60 mm. Różnice płciowe (dymorfizm płciowy) obejmują także zachowanie: samce są zwykle głośniejsze podczas okresu godowego i mają wyraźnie rozwinięte podgardle (mięśnie wokalne), które ułatwiają emisję donośnego głosu.

Zwierzęcy głos — charakterystyka nawoływania

Jedną z najbardziej rozpoznawalnych cech rzekotki drzewnej jest jej melodyjny, gwizdowy głos. Samce nawołują, aby przyciągnąć samice i wyznaczyć terytorium. Nawoływanie może mieć postać serii krótkich, dźwięcznych “gwizdów”, które są słyszalne na duże odległości, zwłaszcza wieczorem i w nocy. Dźwięk może różnić się lokalnie i sezonowo, a także w zależności od gęstości populacji — w silnie zaludnionych miejscach nawoływanie może przybrać formę chóralną, gdy kilka samców nawołuje jednocześnie.

Tryb życia i aktywność

Rzekotka drzewna prowadzi rytm dobowy przeważnie nocny lub zmierzchowo‑nocny. W ciągu dnia ukrywa się w gęstej roślinności, pod liśćmi lub wśród gałęzi, aby uniknąć przegrzania i wysychania. Wieczorem wychodzi poszukiwać pokarmu i potencjalnych partnerów. Jej dieta jest bezkręgowcowa — poluje na owady, pająki i inne drobne bezkręgowce, które chwytane są językiem lub chwytem szczękowym.

Odżywianie i sposób polowania

• Główne składniki diety: muchówki, chrząszcze, motyle, modliszki (mniejsze), pająki i inne drobne stawonogi.
• Sposób polowania: rzekotka czeka nieruchomo na liściu lub gałęzi, a następnie błyskawicznie wyciąga lepkawy język, którym chwyta zdobycz.
• Sezonowe zmiany diety: latem, gdy owadów jest najwięcej, rzekotki intensywnie się odżywiają; wczesną wiosną i jesienią preferencje pokarmowe mogą się rozszerzać o drobniejsze, ale łatwiej dostępne formy pokarmu.

Rozród, skrzek i rozwój kijanek

Sezon lęgowy rzekotki drzewnej przypada zwykle na wiosnę i wczesne lato, po ochłodzeniu nocy i zwiększeniu ilości opadów. Samce gromadzą się przy zbiornikach wodnych i nawołują. Po przyciągnięciu samicy dochodzi do amplexus (uchwytu godowego), a następnie samica składa jaja — skrzek — w formie zbitek umocowanych do roślin wodnych lub luźno unoszących się na powierzchni. Kijanki wylęgają się po kilku dniach, a ich rozwój trwa zazwyczaj kilka tygodni do kilku miesięcy, w zależności od temperatury wody i dostępności pokarmu. Metamorfoza prowadzi do powstania małych żabek, które stopniowo zapuszczają się na roślinność przybrzeżną.

Przystosowania anatomiczne i fizjologiczne

Rzekotka drzewna posiada kilka przystosowań, które ułatwiają życie w środowisku arborealnym:

• Specjalne przyssawki na palcach zbudowane z komórek lepkiej powierzchni, umożliwiają kontakt z gładkimi liśćmi i pionowymi powierzchniami.
• Elastyczne stawy palców ułatwiają chwytanie i balansowanie.
• Wilgotna, przepuszczalna skóra umożliwia wymianę gazową, co jest typowe dla płazów, ale jednocześnie wymusza życie w wilgotnych warunkach, aby zapobiec nadmiernemu parowaniu.
• System nawigacji akustycznej — zdolność lokalizowania źródeł dźwięku pozwala samcom wybrać odpowiednie miejsca do nawoływania i lokalizowania samic.

Zagrożenia i ochrona

Rzekotka drzewna, mimo atrakcyjności i lokalnej obfitości, stoi w obliczu wielu zagrożeń. Główne z nich to:

• utrata i fragmentacja siedlisk w wyniku melioracji, osuszania terenów pod uprawy lub zabudowę,
• zanieczyszczenie wód — pestycydy i nawozy wpływają negatywnie na przeżywalność kijanek,
• wprowadzanie inwazyjnych gatunków, które konkurują o zasoby lub drapieżników,
• zmiany klimatu powodujące przesunięcia sezonów lęgowych i wysychanie małych zbiorników wodnych,
• nieodpowiednie działania człowieka, takie jak kolekcjonowanie do celów prywatnych (hodowle), niszczenie siedlisk lęgowych.

Z tego powodu wiele krajów wprowadziło formy ochrony prawnej dla rzekotki drzewnej. W Polsce i innych krajach europejskich gatunek może być objęty ochroną częściową lub całkowitą, a ochrona siedlisk oraz monitorowanie populacji są kluczowymi działaniami służącymi utrzymaniu stabilnych liczebności. W skali europejskiej istotne są także programy ochrony bioróżnorodności, które uwzględniają ochronę naturalnych zbiorników wodnych i roślinności przybrzeżnej.

Interakcje z innymi gatunkami i ekosystemem

Rzekotka drzewna odgrywa ważną rolę w łańcuchu troficznym. Jako drapieżnik drobnych bezkręgowców pomaga kontrolować populacje owadów, natomiast sama stanowi ważne źródło pożywienia dla ptaków, węży, większych płazów i ssaków. Obecność rzekotek często wskazuje na stosunkowo dobrą jakość środowiska, zwłaszcza jeżeli odnaleźć je można w okolicach zbiorników o naturalnym charakterze. Obserwacje populacji rzekotek bywają wykorzystywane w badaniach monitorujących stan środowiska wodnego i lądowego.

Rzekotka drzewna a człowiek — kultura, edukacja i obserwacje przyrodnicze

Rzekotka drzewna bywa bohaterką lokalnych legend i jest chętnie wykorzystywana w edukacji przyrodniczej. Dzięki swojej atrakcyjności wizualnej i łatwości obserwacji, jest często wybierana do zajęć terenowych dla dzieci i młodzieży uczących się o ekosystemach wodnych. Wiele osób ceni jej obecność w ogrodach i parkach, gdzie ułatwia naturalną redukcję liczby owadów. Ze względu na głośny głos samców, rzekotka wnosi również pewien walor estetyczny do nocnego krajobrazu przyrodniczego.

Jak rozpoznać rzekotkę drzewną i odróżnić ją od podobnych gatunków?

Rozpoznanie rzekotki drzewnej może być łatwe, jeśli zwrócić uwagę na kilka cech charakterystycznych:

• jasna boczna linia biegnąca od nosa do pachy (czasem wyraźniejsza u niektórych populacji),
• gładka, zielona skóra — chociaż ubarwienie może się zmieniać, zielony odcień jest najbardziej typowy,
• małe, okrągłe przyssawki na palcach,
• melodyjny, gwizdowy głos samców — inny od charkotliwych lub skrzekliwych odgłosów innych żab i ropuch.

W Europie zdarzają się też inne blisko spokrewnione gatunki rzekotek, a czasem hybrydy lub lokalne odmiany; dlatego w przypadku wątpliwości warto skonsultować obserwacje z atlasami fauny lub specjalistami od płazów.

Ciekawostki i mniej znane fakty

• Rzekotka drzewna potrafi zmieniać intensywność barwy skóry w krótkim czasie, co pomaga jej kamuflować się lub regulować temperaturę ciała.
• Poduszki przylgowe działają dzięki kombinacji sił adhezji i mikroskopijnych struktur na powierzchni palców, co pozwala rzekotce poruszać się po pionowych powierzchniach bez wysiłku.
• W niektórych kulturach pojawiają się przesądy dotyczące żab, jednak rzekotka drzewna jest z reguły pozytywnie odbierana ze względu na estetykę i pożyteczność w walce z owadami.
• Samce potrafią tworzyć tzw. pule lęgowe, w których konkurują o samice, a jednocześnie ich nawoływanie może działać przyciągająco, zwiększając szanse parowania całej grupy.

Ochrona siedlisk i działania konserwatorskie

Aby zapewnić przyszłość populacjom rzekotki drzewnej, konieczne są działania obejmujące ochronę zarówno jakości wód, jak i roślinności przybrzeżnej. Przykładowe działania ochronne to:

• restauracja naturalnych zbiorników wodnych oraz tworzenie małych, płytkich oczek wodnych przyjaznych dla rozrodu,
• ograniczanie użycia pestycydów i nawozów w okolicach siedlisk,
• tworzenie korytarzy ekologicznych łączących fragmenty siedlisk, co zmniejsza izolację populacji,
• edukacja lokalnych społeczności o znaczeniu płazów dla ekosystemu i promowanie przyjaznych praktyk ogrodniczych.

Podsumowanie

Rzekotka drzewna to fascynujący i wartościowy element fauny europejskiej. Dzięki swojemu specyficznemu wyglądowi, melodyjnemu głosowi i roli w ekosystemach przyczynia się do równowagi biologicznej i estetyki środowiska. Mimo że nie jest to gatunek największych rozmiarów, jego ochrona i monitoring są istotne dla zachowania bioróżnorodności. Działania na rzecz ochrony siedlisk, edukacja oraz świadome zarządzanie krajobrazem mogą zapewnić, że przyszłe pokolenia również będą mogły cieszyć się śpiewem rzekotek przy ciepłych, wiosennych wieczorach.