Pelikan kędzierzawy – Pelecanus crispus

Pelikan kędzierzawy (Pelecanus crispus) to jeden z najbardziej charakterystycznych i imponujących ptaków wodnych Europy i Azji. Znany z ogromnego dzioba, obfitego worka gardłowego oraz ozdobnego, kręconego pióropusza na potylicy, budzi zainteresowanie przyrodników i miłośników ptaków na całym obszarze swego występowania. W artykule omówię jego zasięg, wygląd, wymiary, tryb życia, zwyczaje lęgowe, dietę, migracje oraz aktualne problemy ochronne i najciekawsze fakty dotyczące gatunku.

Występowanie i zasięg

Pelikan kędzierzawy ma rozległy, choć fragmentaryczny zasięg obejmujący część Europy południowo-wschodniej oraz Azji. Główne centra występowania to delty i rozległe jeziora w rejonie Morza Czarnego (m.in. Delta Dunaju), obszary dorzeczy na Bałkanach, Turcja, Kaukaz, Iran, Azja Centralna, a dalej na wschód — niektóre regiony południowej Rosji, Kazachstanu, Mongolii i północno-zachodnich Chin. W zimie niektóre populacje przemieszczają się na południe, pojawiając się w basenie Morza Śródziemnego oraz nad wodami południowej Azji.

Zasięg jest silnie związany z dostępnością odpowiednich siedlisk — płytkich, żyznych jezior i zalewów, lagun, rozlewisk rzecznych oraz wysp i trzcinowisk, które umożliwiają kolonijne gniazdowanie. W wielu regionach występuje lokalnie — miejscowe populacje bywają odizolowane i wrażliwe na zmiany środowiska.

Wygląd i budowa

Cechy rozpoznawcze: Pelikan kędzierzawy to potężny ptak o masywnej sylwetce. Dorosły osobnik ma długi, masywny dziób zakończony obszer­nym workiem gardłowym, wysoką sylwetkę przy stojącej pozycji oraz charakterystyczne, kędzierzawe pióra na potylicy i karku — stąd polska nazwa. W porównaniu do innych pelikanów jego sylwetka wydaje się bardziej „puszysta” dzięki gęstszemu upierzeniu.

Ubarwienie dorosłych ptaków w okresie lęgowym jest przeważnie jasne, od białawego do srebrzystoszarego, z ciepłymi odcieniami na szyi i głowie. Skóra wokół dzioba i worek gardłowy mogą przybierać intensywne kolory (od pomarańczowego do czerwonego) w czasie godów. Osobniki młodociane są bardziej jednolicie brunatne do szaro-brązowych, co ułatwia ich odróżnienie od dorosłych.

Rozmiar i parametry morfologiczne

Pelikan kędzierzawy należy do największych ptaków latających świata. Przybliżone wymiary to:

• długość ciała: około 160–183 cm;
• rozpiętość skrzydeł: zwykle 245–350 cm (u niektórych osobników może być jeszcze większa);
• masa ciała: rozpiętość jest duża, zwykle 7–15 kg, częściej w przedziale 8–12 kg; samce bywają cięższe od samic.

Silne skrzydła, krótka szyja w porównaniu z dziobem oraz potężny, elastyczny worek gardłowy to cechy anatomiczne przystosowujące do polowania na większe ryby i przebywania w olbrzymich, otwartych przestrzeniach wodnych.

Tryb życia i zachowanie

Pelikan kędzierzawy prowadzi głównie dzienny tryb życia. Jest gatunkiem towarzyskim — często tworzy duże kolonie lęgowe, w których gniazduje w skupieniach na wyspach, płyciznach porośniętych roślinnością lub na wyniesionych miejscach trzcinowisk. Poza sezonem lęgowym tworzy stada żerujące i odpoczywające wspólnie.

W czasie żerowania pelikan wykazuje zróżnicowane taktyki: od indywidualnego wypatrzenia ławicy ryb do współpracy w grupie, polegającej na otaczaniu ryb i spychania ich na płycizny, gdzie łatwiej je schwytać. Jego workowaty dziób pozwala nabierać wodę i ryby, a następnie odsączyć nadmiar wody z pomocą dolnej części dzioba.

Rozmnażanie i gniazdowanie

Sezon lęgowy zwykle zaczyna się wiosną. Pelikany kędzierzawe gniazdują kolonijnie, często w niewielkiej odległości od siebie. Gniazdo to duża platforma z gałązek, roślin wodnych i błota, umieszczana na wyspach, płyciznach z gęstą roślinnością lub na niskich drzewach, jeśli występują. Typowy lęg składa się z 1–3 jaj, najczęściej 2.

Jaja wysiadywane są przez obydwoje rodziców przez około 30–34 dni. Młode są karmione w worku gardłowym rodziców i pozostają w gnieździe przez długi okres wzrostu — pisklęta osiągają lotność po około 70–90 dniach, choć pełną niezależność uzyskują później. Przeżywalność młodych zależy od dostępności pożywienia i warunków kolonii; w ograniczonych zasobach często przeżywa jedno na dwa pisklęta.

Pokarm i sposób polowania

Głównym składnikiem pokarmu pelikana kędzierzawego są ryby słodkowodne. Preferuje gatunki ławiczne średnich i dużych rozmiarów, takie jak karpie, karasie, leszcze, okonie oraz różne gatunki sumów i płoci, zależnie od lokalnego bogactwa ichtiofauny. W mniejszym stopniu zjada skorupiaki, płazy i padlinę.

Strategia łowiecka może być indywidualna lub grupowa. W grupowym polowaniu ptaki ustawiają się w półkolu i synchronizują skoki oraz zanurzenia, wypychając ryby na płycizny. Po schwytaniu zdobyczy pelikan opróżnia worek z wody, trzymając rybę dziobem, czasem przechodzi do manipulacji przed połknięciem. Dzięki dużemu worekowi może jednorazowo pomieścić kilka ryb, co czyni go efektywnym drapieżnikiem ławic ryb.

Migracje i ruchy sezonowe

Ruchy pelikanów kędzierzawych są zróżnicowane i zależą od położenia populacji. Ptaszki z północnych i kontynentalnych części zasięgu często przemieszczają się na południe w poszukiwaniu niezamarzniętych wód zimą. Inne populacje — zwłaszcza te z obszarów o klimacie łagodniejszym — bywają osiadłe lub podejmują jedynie krótkie wędrówki. Znane są zimowe koncentracje nad przybrzeżnymi lagunami Morza Śródziemnego, w delcie rzek oraz na dużych, niezamarzających jeziorach.

Stan ochrony i zagrożenia

W ostatnich dekadach pelikan kędzierzawy napotykał poważne zagrożenia, które doprowadziły do spadku liczebności w wielu regionach. Najważniejsze czynniki zagrażające to:

• utrata i degradacja siedlisk wskutek melioracji, regulacji rzek i osuszania terenów pod uprawy,
• spadek zasobów rybnych na skutek przełowienia i zanieczyszczeń,
• zakłócenia lęgów przez działalność człowieka (turystyka, rybołówstwo, budowy),
• kolizje i porażenia prądem na liniach energetycznych,
• zanieczyszczenia chemiczne i toksyny kumulujące się w łańcuchu pokarmowym.

Obecnie gatunek jest objęty ochroną prawną w wielu państwach i międzynarodowo (m.in. konwencje i dyrektywy ochronne). Na liście Czerwonej IUCN pelikan kędzierzawy był klasyfikowany jako gatunek wymagający uwagi — podejmowane są programy ochronne, reintrodukcje oraz monitoring kolonii. Działania takie jak tworzenie sztucznych wysp lęgowych, ograniczanie zakłóceń w okresie rozrodu czy modernizacja linii energetycznych przynoszą pozytywne efekty w wybranych regionach.

Interesujące informacje i adaptacje

Pelikan kędzierzawy posiada wiele cech czyniących go wyjątkowym:

• Kędzierzawy pióropusz na potylicy — ozdobne, zakręcone pióra są szczególnie widoczne podczas sezonu lęgowego;
• jeden z największych ptaków latających pod względem masy i rozpiętości skrzydeł — imponujące widoki podczas lotu;
• zdolność do skoordynowanego, grupowego polowania — przykład zaawansowanego zachowania społecznego u ptaków;
• możliwość przechowywania kilku ryb w worku gardłowym — efektywność zdobywania pokarmu;
• duża elastyczność siedliskowa — od wód słodkich po przybrzeżne zatoki.

Gdzie i kiedy najlepiej obserwować

Najlepszym okresem do obserwacji pelikanów kędzierzawych jest wiosna i lato, kiedy gniazdują w koloniach, oraz wczesna jesień, gdy formują stada żerujące. Najdogodniejsze miejsca to duże, płytkie jeziora, delty rzeczne i rozlewiska. W Europie szczególnie znane miejsca obserwacji to Delta Dunaju, niektóre jeziora w Grecji (np. Jezioro Kerkini), a także specjalistyczne ośrodki ochrony, gdzie prowadzone są programy reintrodukcji i monitoring kolonii. W Azji południowej i południowo-zachodniej pojawiają się zimowe koncentracje nad dużymi jeziorami i przybrzeżnymi lagunami.

Jak można pomagać i co robią naukowcy

Ochrona pelikana kędzierzawego odbywa się na wielu poziomach: lokalnym, krajowym i międzynarodowym. Prowadzone są programy ochrony siedlisk, budowa sztucznych wysp lęgowych, działania edukacyjne oraz prace nad zmniejszaniem śmiertelności na infrastrukturze energetycznej. Monitoring populacji i badania telemetryczne pomagają zrozumieć migracje i krytyczne miejsca przystanków. Wsparcie dla organizacji zajmujących się ochroną ptaków, udział w akcjach ochrony siedlisk oraz odpowiedzialne praktyki rybackie to sposoby, w jakie społeczeństwo może przyczynić się do przetrwania gatunku.

Podsumowanie

Pelikan kędzierzawy (Pelecanus crispus) to symboliczny przedstawiciel wodnej fauny, łączący w sobie majestat rozmiaru, skomplikowane zachowania społeczne i specyficzne przystosowania do łowienia ryb. Jego przyszłość zależy od skutecznych działań ochronnych, dbałości o zasoby wodne i współpracy międzynarodowej. Obserwacje tego gatunku dostarczają cennych danych o stanie środowisk wodnych i mogą służyć jako wskaźnik zdrowia ekosystemów, w których żyje.