Nur czarnoszyi – Gavia arctica

Nur czarnoszyi (Gavia arctica) to jeden z najbardziej charakterystycznych i jednocześnie dyskretnych przedstawicieli rzędu nurów. Ten ptak, znany ze swojego eleganckiego, kontrastowego upierzenia w okresie lęgowym oraz z umiejętności głębokiego zanurzania, zamieszkuje północne obszary Eurazji i zimuje na wybrzeżach mórz i większych zbiornikach wodnych. W poniższym tekście opisano jego wygląd, biologię, zwyczaje lęgowe, środowisko życia, migracje oraz zagrożenia i działania ochronne związane z tym gatunkiem.

Opis ogólny i systematyka

Nur czarnoszyi, zapisany w literaturze naukowej jako Gavia arctica, należy do rodziny nurnikowatych (Gaviidae). To średniej wielkości ptak wodny o smukłej sylwetce, dłuższym szyi i prostym, ostro zakończonym dziobie, przystosowany do chwytania ryb pod wodą. W obrębie gatunku wyróżnia się kilka podgatunków, z których różnice dotyczą głównie odcieni upierzenia i zasięgu. Systematycznie nurzy są blisko spokrewnione z innymi nurami, jak nurzyk (Gavia stellata) czy nur wielki (Gavia immer), ale nur czarnoszyi ma charakterystyczne cechy, które ułatwiają jego rozpoznanie w terenie.

Wygląd, rozmiary i budowa

Nur czarnoszyi osiąga długość ciała od około 55 do 67 cm, a rozpiętość skrzydeł waha się zwykle między 110 a 135 cm. Masa ciała wynosi przeciętnie od 1,1 do 2,3 kg, przy czym osobniki z rejonów chłodniejszych mogą być nieco cięższe. Ciało jest przystosowane do życia wodnego: nogi umieszczone są bardzo daleko ku tyłowi, co zwiększa zdolność do sprawnego pływania i zanurzania, ale znacznie utrudnia poruszanie się po lądzie. Kości są cięższe niż u ptaków lądowych, co redukuje wyporność i ułatwia zanurzanie.

W upierzeniu rozróżnia się dwie podstawowe szaty: lęgową i spoczynkową (zimową). W okresie lęgowym głowa i kark mają ciemny, niemal czarny odcień, na piersi widoczna jest charakterystyczna czarna „tarcza” pod szyją (stąd polska nazwa), grzbiet pokrywają regularne, białe plamy tworzące szachownicowy wzór. W szacie spoczynkowej głowa i szyja są bardziej jednorodnie szare, brak kontrastowej „czarnej szyi”. Młode osobniki są mniej kontrastowe, z delikatniejszym rysunkiem i jaśniejszym brzuchem.

Rozmieszczenie i zasięg występowania

Nur czarnoszyi ma rozległy, północny zasięg występowania. Gatunek lęgnie się głównie w lęgowiskach północnej i środkowej Europy oraz Azji — od rejonów skandynawskich, przez kraje bałtyckie, Polskę północną i wschodnią (sporadycznie), aż po rozległe terytoria europejskiej i syberyjskiej części Rosji. W Azji zasięg rozciąga się aż do wschodnich wybrzeży, w tym na Kamczatkę i obszary przybrzeżne Pacyfiku. Część populacji występuje także na Islandii i w rejonach arktycznych.

Po okresie lęgowym następuje migracja na zimowiska, które obejmują wybrzeża mórz, zatok i większe zbiorniki wodne o stałym dostępie do ryb. W Europie zimowiska obejmują Morze Północne, Bałtyk, wybrzeża Atlantyku i Morze Śródziemne (w mniejszym stopniu), natomiast populacje azjatyckie zimują wzdłuż wybrzeży Oceanów i dużych morskich zatok. W Polsce ptak ten obserwowany jest głównie jako ptak przelotny lub zimujący na otwartych wodach Bałtyku i czasami na dużych jeziorach lub zbiornikach zaporowych.

Siedliska i preferencje ekologiczne

W okresie lęgowym nur wybiera spokojne, niezaprzątnięte brzegi jezior i małych zbiorników wodnych w strefie borealnej i tundrowej, często z gęstą roślinnością przybrzeżną lub z niewielkimi wysepkami, które zapewniają ochronę przed drapieżnikami. Dość często preferuje jeziora o czystej, przejrzystej wodzie, bogate w ryby, co jest kluczowe dla powodzenia lęgów. Pary są terytorialne i bronią swoich akwenów przed intruzami.

Poza okresem lęgowym ptaki te przebywają na wodach morskich o umiarkowanym klimacie, w rejonach o dostępie do ryb i względnie spokojnych warunkach hydrodynamicznych. Należy podkreślić, że ze względu na specyficzną budowę ciała nury bardzo rzadko zapuszczają się na ląd — poruszają się po nim niezdarnie, a większość życia prowadzą na wodzie.

Tryb życia i zachowanie

Nur czarnoszyi to ptak przede wszystkim wodny i terytorialny. Pary często są monogamiczne na sezon lub na kilka sezonów, przy czym wiele par wykazuje lojalność wobec tego samego akweny w kolejnych latach (wierne siedzibisko). Po przybyciu na lęgowisko para zaczyna intensywne oznaczanie terytorium, wykorzystując zarówno zachowania wizualne, jak i wokalizację.

Podczas żerowania nurzy są doskonałymi nurkami — zanurzanie umożliwiają im płaskie, smukłe ciało i potężne nogi osadzone daleko z tyłu. Potrafią zanurzać się na kilkadziesiąt sekund i poruszać pod wodą z dużą szybkością, polując głównie na ryby, ale także na skorupiaki i inną faunę wodną. Z reguły polują pojedynczo lub w parach, lokalizując ofiarę wzrokiem.

Rozmnażanie i rozwój piskląt

Sezon lęgowy zaczyna się na wiosnę, gdy lód topnieje i warunki na jeziorach stają się korzystne. Para buduje gniazdo tuż przy linii brzegowej, często na podniesieniu roślinnym lub na małej wysepce, co zmniejsza ryzyko predacji. Gniazdo jest zwykle proste, wypełnione trawą, mchem i roślinami wodnymi. Typowa liczba jaj w lęgu to 1 lub 2, rzadziej 3. Jaja mają barwę oliwkowo-zielonkawą i są stosunkowo duże.

Okres inkubacji trwa około 27–30 dni i wykonywany jest przez oboje rodziców. Po wykluciu pisklęta są gniazdownikami półprecocialnymi — szybko potrafią pływać i nurkować, jednak przez pewien czas pozostają pod opieką rodziców, którzy dostarczają im pokarm i chronią przed drapieżnikami. Młode czasami podróżują na grzbiecie rodziców, co osłania je przed zimnem i drapieżnikami. Lotność osiągają po kilku tygodniach do kilku miesięcy; zazwyczaj pisklęta są w stanie latać po 6–10 tygodniach, ale pełna niezależność może nastąpić później.

Dieta i techniki zdobywania pokarmu

Podstawowym składnikiem diety nura czarnoszyjego są drobne i średniej wielkości ryby — przede wszystkim ryby słodkowodne na lęgowiskach (np. okoniowate, łososiowate w zależności od regionu) oraz ryby morskie na zimowiskach. Poza rybami zjada także bezkręgowce wodne: larwy owadów, skorupiaki, mięczaki. Młode otrzymują mniejsze, łatwiejsze do połknięcia pokarmy dostarczane przez rodziców.

Technika polowania polega na szybkim zanurzeniu i pościgu pod wodą; nur wykorzystuje kształt ciała do minimalizowania oporu i wykonuje precyzyjne manewry, aby schwytać rybę dziobem. Czasem widuje się ptaki wynurzające się z dużymi rybami w dziobie, które następnie połykają na powierzchni.

Głos i komunikacja

Głosy nurów należą do najbardziej rozpoznawalnych w krajobrazie północnych jezior. Wyróżnia się kilka typów wokalizacji: długie, tęskne „wiole” (wail), używane do komunikacji między parami na duże odległości; rytmiczne, składające się z powtarzanych fraz „yodel” — specyficzne dla samców w kontekście obrony terytorium; oraz szybkie, nerwowe „tremolo” używane jako alarm. Ich głosy niosą się daleko nad wodą, co ułatwia utrzymanie kontaktu między partnerami oraz ostrzeganie przed intruzami.

Migracja i sezonowe ruchy

Nur czarnoszyi jest gatunkiem migrującym — po zakończeniu sezonu lęgowego większość populacji wyrusza w kierunku zimowisk morskich. Wędrówki odbywają się zazwyczaj jesienią (sierpień–październik) i wiosną (marzec–maj). Przy wyborze tras migracyjnych ptaki wykorzystują zarówno wewnętrzne drogi morskie, jak i otwarte wybrzeża. Niektóre populacje są częściowo osiadłe, jeśli warunki zimowe są łagodne i dostęp do żywności nie jest ograniczony.

W czasie migracji ptaki grupują się luźno, ale nie tworzą dużych sformowań typowych dla wielu innych gatunków wodnych — nurzy zachowują raczej niezależny tryb życia, łącząc się czasem w niewielkie skupiska na bogatych w pokarm wodach.

Zagrożenia i ochrona

Głównymi zagrożeniami dla nura czarnoszyjego są: degradacja siedlisk lęgowych (np. przez działalność turystyczną i inwestycje wodne), zanieczyszczenie wód (w tym oleje i toksyny), wypadki związane z rybołówstwem (zaplatanie się w sieci), zatrucie metalami ciężkimi i ołowiem (np. pociskami myśliwskimi i śrutem), a także zmiany klimatyczne wpływające na dostępność pokarmu i termin lęgowy. Drapieżnictwo ze strony lisów, krukowatych i innych drapieżników także może redukować sukces lęgowy, zwłaszcza na mniejszych stanowiskach.

W skali międzynarodowej gatunek został oceniony jako mający status least concern (najmniejszej troski) przez organizacje monitorujące, ale lokalne populacje mogą wykazywać spadki i wymagają ochrony. Działania ochronne obejmują tworzenie obszarów chronionych, monitoring lęgów, minimalizowanie perturbacji na wybranych jeziorach (np. poprzez zakazy ruchu łodzi w okresie lęgowym), zabezpieczanie gniazd oraz kampanie ograniczające zanieczyszczenie wód i stosowanie materiałów niebezpiecznych dla ptaków.

Ciekawe informacje

• Ze względu na nogi umieszczone z tyłu ciała, nur jest wyjątkowo sprawny w wodzie, ale bardzo nieporadny na lądzie — potrafi jednak błyskawicznie rozpędzić się na powierzchni wody, aby poderwać się do lotu.
• Podczas pierzenia nury przechodzą okres, kiedy są praktycznie niezdolne do lotu — wymiana lotek powoduje, że przez kilka tygodni pozostają bezzasadnie na wodzie i są w tym czasie szczególnie narażone.
• Szekspirowski nastrój ich śpiewów i charakterystyczne wycie „wail” od wieków inspirowały lokalne legendy i opowieści z północnych krain.
• Pary wykazują silne przywiązanie do terytorium — często powracają do tego samego jeziora przez wiele lat, jeżeli warunki pozostają korzystne.
• Rekordowa długość życia nura w warunkach naturalnych przekracza 20 lat, co wskazuje na stosunkowo wysoką przeżywalność dorosłych osobników przy braku znaczących zagrożeń.

Podsumowanie

Nur czarnoszyi (Gavia arctica) to fascynujący ptak północnych jezior i nadmorskich wód, którego życie związane jest ściśle z wodą: od sposobu poruszania się, przez zdobywanie pożywienia, po sposób rozmnażania i obrany cykl roczny. Jego kontrastowe upierzenie w okresie lęgowym, charakterystyczne wokalizacje oraz wyspecjalizowane zachowania połowowe czynią go atrakcyjnym obiektem badań ornitologicznych i obserwacji przyrodniczych. Jednocześnie w obliczu rosnących presji środowiskowych ważne jest prowadzenie skutecznej ochrony siedlisk i monitoringu populacji, aby kolejne pokolenia mogły nadal obserwować te piękne ptaki na jeziorach i wybrzeżach.