Hiena ziemna – Proteles cristatus

Hiena ziemna, znana naukowo jako Proteles cristatus, to jeden z najbardziej niezwykłych, a zarazem mało znanych przedstawicieli rodziny hienowatych. W przeciwieństwie do swoich większych i mięsożernych krewniaków jest niemal całkowicie wyspecjalizowana w konsumpcji owadów, przede wszystkim termitów. Ten artykuł przybliża wygląd, zachowanie, zasięg oraz ekologiczne i ewolucyjne ciekawostki dotyczące tego ssaka.

Występowanie i zasięg

Hiena ziemna występuje głównie w Afryce subsaharyjskiej, z koncentrowaniem populacji w regionach wschodnich i południowych kontynentu. Jej zasięg obejmuje obszary od południowej Etiopii i Somalii na północy, przez Kenię i Tanzanię, po RPA na południu. Spotykana jest także w Namibii, Botswanie, Zambii, Zimbabwe, Mozambiku oraz w części Angoli. Nie występuje w gęstych lasach równikowych ani w najpustynniejszych rejonach, preferując otwarte i półotwarte środowiska.

Aardwolf zasiedla sawanny, stepy, krzewiaste obszary typu bushveld, obrzeża terenów rolniczych i rzadkie zadrzewienia. Unika obszarów intensywnie uprawianych i silnie zurbanizowanych. Jego obecność jest nierzadko zależna od dostępności gatunków termitów, szczególnie tych z rodzaju Trinervitermes, które żerują blisko powierzchni gleby.

Wygląd, rozmiary i budowa

Hiena ziemna jest niewielka w porównaniu do innych hien. Dorosłe osobniki osiągają masę ciała zwykle w granicach 6–10 kg, rzadko przekraczając 12 kg. Długość ciała (bez ogona) mieści się najczęściej w przedziale 50–80 cm, a wysokość w kłębie wynosi około 40 cm. Ogon jest stosunkowo krótki i puszysty, często z jaśniejszym, niemal biały końcem.

Budowa ciała jest smukła: długie nogi, stosunkowo cienka szyja i wąska czaszka. W odróżnieniu od innych hien, szczęki hiena ziemnej są słabiej umięśnione — nie służą do łamania kości, lecz do liżenia i chwytania małych ofiar. Zęby policzkowe i siekacze są zredukowane, co jest adaptacją do diety owadziej. Charakterystyczną cechą jest grzywa włosów wzdłuż grzbietu, którą zwierzę potrafi stroszyć, tworząc efektowną sylwetkę przy zagrożeniu.

Umaszczenie jest kontrastowe: tło futra ma barwę od żółtawo-szarej po płowo-brązową, z wyraźnymi czarnymi pionowymi pręgami na boku ciała, co nadaje mu podobieństwo do hieny pręgowanej. Twarz jest smukła, z długim pyszczkiem i dużymi uszami, które zwiększają zdolność do lokalizowania aktywnych termitów.

Tryb życia i zachowanie

Hiena ziemna jest zwierzęciem głównie nocnym i zmierzchowym. Dziennie spędza czas w norach lub innych schronieniach — wykorzystuje często opuszczone nory innych zwierząt, szczeliny skalne lub gęste krzewy. Aktywność zaczyna się po zmierzchu, gdy zaczyna poszukiwanie termitów. Potrafi przemierzyć nocą znaczące dystanse w obrębie swojego rewiru w poszukiwaniu żerowisk.

Pod względem społecznym aardwolf jest stosunkowo monogamiczny: najczęściej występują pary złożone z samicy i samca, które bronią terytorium. Terytoria te mogą mieć powierzchnię od kilku do kilkunastu kilometrów kwadratowych, w zależności od gęstości termitów i warunków środowiskowych. Samce często patrolują granice, oznaczając je wydzielinami z gruczołów zapachowych i kałem. Gruczoły te pełnią rolę istotnego mechanizmu komunikacji — zwierzęta przekazują informacje o przynależności terytorium, stanie rozrodczym i tożsamości.

W sytuacjach zagrożenia hiena ziemna potrafi przybrać groźny wygląd: stroszy grzywę, przyjmuje postawę bardziej wyprostowaną i może syczeć, jednak rzadko dopuszcza do konfrontacji z dużymi drapieżnikami. Mimo braku predyspozycji do walki, potrafi użyć swoich pazurów i zębów przy obronie młodych.

Dieta i sposób zdobywania pokarmu

Podstawę diety hieny ziemnej stanowią termitów, zwłaszcza gatunki budujące powierzchniowe żerowiska. Do głównych składników pożywienia należą żołędziarki i termity z rodzaju Trinervitermes, które są zbierane za pomocą długiego, lepkiego języka. Hiena ziemna potrafi spożyć tysiące termitów w jednej nocy — porusza się powoli, wąchając i nasłuchując aktywności owadów, po czym szybko wsuwa język w otwory i liże zdobycz.

Dieta może być urozmaicona o inne owady, larwy, czasami niewielkie kręgowce lub padlinę, ale dość rzadko. W przeciwieństwie do pozostałych hien, nie jest padlinożercą w sensie intensywnym i nie ma szczęk przystosowanych do łamania kości. Dzięki specjalizacjom anatomicznym efektywnie wykorzystuje niszę ekologiczną owadożerców afrykańskich.

Rozmnażanie i cykl życiowy

Okres godowy hieny ziemnej bywa powiązany z sezonami deszczowymi i dostępnością pożywienia, chociaż pary mogą rozmnażać się o różnych porach roku, w zależności od regionu. Po ciąży trwającej około 90 dni samica wysiaduje zwykle 1–4 młodych (zwykle 2–3). Młode rodzą się w norze i pozostają w niej przez pierwsze tygodnie życia; rodzeństwo jest karmione mlekiem matki, a czasem dożywiają je również ojciec lub inne dorosłe osobniki z pary.

Młode otwierają oczy po kilku tygodniach i zaczynają wychodzić z nory pod opieką dorosłych, ucząc się od nich technik poszukiwania termitów. Okres odsadzenia może trwać kilka miesięcy; dojrzałość płciową osiągają zwykle po około 1 roku, choć pełna niezależność i zdolność do zakładania własnego terytorium przychodzi nieco później.

Relacje z innymi gatunkami i drapieżniki

Mimo że hiena ziemna jest specjalistą od termitów, wchodzi w interakcje z innymi gatunkami. Konkurencyjne relacje mogą występować z drobnymi ssakami owadożernymi oraz innymi zwierzętami, które również wygrzebują owady. Grubsze drapieżniki, takie jak lwy, lamparty, duże hieny i kojoty (tam, gdzie występują analogicznie), mogą stanowić zagrożenie, szczególnie dla młodych. Ptaki drapieżne także potrafią polować na młode osobniki na otwartej przestrzeni.

Hiena ziemna korzysta również z opuszczonych nor innych gatunków — to przykład pośredniej współpracy ekologicznej, gdzie wykorzystanie środowisk tworzą inni. Zdarza się, że korzysta z nor spokrewnionych ze sobą rodzin, co zwiększa szanse przeżycia młodych.

Ochrona i zagrożenia

Międzynarodowa lista IUCN klasyfikuje Proteles cristatus jako gatunek o statusie Least Concern (niewielkie zagrożenie), co jednak nie oznacza braku lokalnych problemów. Główne zagrożenia to fragmentacja siedlisk, ekspansja rolnictwa, niszczenie naturalnych żerowisk termitów oraz prześladowanie przez ludzi. Czasem hiena ziemna jest błędnie posądzana o szkody w drobiu i z tego powodu bywa odstrzeliwana lub zatruwana.

Inne czynniki to kolizje z pojazdami na drogach przecinających tereny ich aktywności oraz utrata parków i obszarów chronionych. W niektórych regionach jednak populacje są stabilne, a gatunek może korzystać z krajobrazów mozaikowych, jeśli dostępność termitów pozostaje wysoka.

Ciekawostki i adaptacje

• Specjalizacja pokarmowa: Hiena ziemna jest jedyną żyjącą hieną wyspecjalizowaną głównie w spożywaniu termitów, co powinno znaleźć się w centrum uwagi przy badaniach ekologicznych rodziny Hyaenidae.
• Język i zęby: Posiada długi, lepki język oraz zredukowane zęby, co ułatwia zlizanie owadów, zamiast ich rozdrabniania.
• Komunikacja zapachowa: Silnie rozwinięte gruczoły zapachowe i bogata sygnalizacja zapachowa służą do oznaczania terytorium i identyfikacji partnerów.
• Ewolucja: Choć należy do rodziny hienowatych, jego dieta odróżnia go znacznie od innych członków tej rodziny, co czyni go interesującym przykładem specjalizacji ekologicznej.
• Nazwa: Nazwa „aardwolf” pochodzi z języka afrikaans i oznacza „ziemny wilk” — odniesienie do trybu życia związanym z ziemią i otoczeniem, a nie do pokrewieństwa z wilkami.

Podsumowanie

Hiena ziemna, Proteles cristatus, to fascynujący przedstawiciel hienowatych, który wykształcił unikalne przystosowania do życia jako owadożerca. Jej obecność w krajobrazach Afryki wschodniej i południowej odgrywa rolę w regulacji populacji termitów i utrzymaniu równowagi ekologicznej. Pomimo że nie jest obecnie krytycznie zagrożona, lokalne presje środowiskowe wymagają monitoringu i ochrony, zwłaszcza w obliczu zmian użytkowania ziemi. Poznawanie tak wyspecjalizowanych gatunków pomaga lepiej zrozumieć złożoność afrykańskich ekosystemów i znaczenie zachowania różnorodności biologicznej.