Hiena brunatna – Hyaena brunnea

Hiena brunatna, znana naukowo jako Hyaena brunnea, to jeden z mniej znanych, ale niezwykle interesujących przedstawicieli rodziny Hyaenidae. Ten charakterystyczny, długowłosy drapieżnik i przeważnie padlinożercą odgrywa ważną rolę w ekosystemach południowej Afryki. W poniższym artykule omówię jej zasięg, wygląd, tryb życia, strukturę społeczną, a także zagrożenia i działania na rzecz jej ochrona.

Występowanie i zasięg geograficzny

Hiena brunatna występuje głównie w południowej Afryce, preferując tereny suchsze i półpustynne. Najliczniejsze populacje spotyka się w Namibia – zwłaszcza w rejonie wybrzeża, na tzw. Skeleton Coast, gdzie hyeny często korzystają z dostępnych zasobów pochodzących z kolonii fok. Kolejne ważne obszary obejmują zachodnią i centralną część Kalahari, południowo-zachodnią Botswanę oraz południową część Angoli i Mozambiku. Występuje także w Republice Południowej Afryki (głównie w prowincjach północno-zachodniej, północnej i zachodniej części kraju) oraz w niewielkich populacjach w Zimabwe i Eswatini.

Hiena brunatna unika gęstych lasów i terenów wysokogórskich; preferuje otwarte, kamieniste i piaszczyste obszary, busze oraz nadmorskie wydmy. W zależności od dostępności pokarmu jej terytoria mogą być bardzo rozległe: pojedyncze osobniki lub grupy przemierzają setki kilometrów, szukając padliny czy resztek po dużych ssakach morskich.

Wygląd, budowa i rozmiary

Ogólny wygląd

Hiena brunatna to zwierzę o gęstym, długim futrze, szczególnie wydłużonym na szyi i grzbiecie, tworząc charakterystyczną „grzywę”, która może być wznoszona podczas alarmu lub konfrontacji. Sylwetka hyeny jest krępa, z mocnymi przednimi kończynami, nieco krótszymi tylnymi — co nadaje plecom lekko opadający profil. Pysk jest stosunkowo krótki, uszy zaokrąglone, oczy ciemne. Ogon jest krótki i puszysty.

Wymiary i masa

• Długość ciała (bez ogona): zwykle około 100–140 cm.
• Wysokość w kłębie: około 60–80 cm.
• Długość ogona: 25–35 cm.
• Masa ciała: typowo 30–45 kg; samce i samice podobnej wielkości, choć lokalnie może występować zmienność w zależności od dostępności pokarmu.

Kości czaszki są masywne, z silnie rozwiniętymi mięśniami żuchwy, co pozwala na kruszenie twardszych części padliny i zjadać znaczne ilości tkanek nawet przy ograniczonym dostępie do świeżego mięsa.

Umaszczenie

Futro hieni brunatnej ma barwę od ciemnobrązowej do czarnobrązowej, często z jaśniejszymi końcami włosów, co daje efekt prążkowania lub cętkowania przy pewnych kątach padania światła. W przeciwieństwie do hieny cętkowanej czy pręgowanej, u hieni brunatnej prążki są słabo widoczne lub w ogóle nie występują. Kończyny i pysk są zwykle ciemniejsze, natomiast grzywa i boki ciała mogą mieć jaśniejsze, niemal złotawe refleksy. To umaszczenie jest doskonałą adaptacją do kamienistych i piaszczystych krajobrazów, w których żyje.

Tryb życia, dieta i zachowanie

Aktywność i zwyczaje żerowania

Hiena brunatna jest w większości nocnym gatunkiem — aktywna od zmierzchu do świtu. Unika otwartych konfliktów z człowiekiem i dużymi drapieżnikami, co skłania ją do nocnego trybu życia. Większość diety stanowi padlina: resztki po lwach, lampartach, orkach czy fokach, ale brown hyena potrafi też polować na małe ssaki, ptaki, gady oraz zbierać owoce i owady, gdy inne źródła pożywienia są ograniczone.

W rejonach nadmorskich — szczególnie w Namibii — hyeny brunatne są znane z regularnego korzystania z padłych fok i sperm wielorybów wyrzuconych na brzeg. Te nadmorskie „stołówki” pozwalają im przetrwać w trudnych warunkach pustynnych, gdzie świeże mięso jest rzadkością.

Struktura społeczna

Hieny brunatne żyją zwykle w małych, stabilnych grupach rodzinnych zwanych klanami, które mogą liczyć od kilku do kilkunastu osobników. Grupy te są mniej liczne niż w przypadku hieny pręgowanej czy cętkowanej, ale wykazują skomplikowane relacje społeczne: członkowie wspólnie opiekują się młodymi, bronią terytorium i dzielą się informacjami o źródłach pokarmu. Społeczność tych zwierząt cechuje wysoki poziom kooperacji, a konflikty wewnątrzklasowe są rozwiązywane poprzez sygnały postawy i czasem szereg demonstracji agresji.

Komunikacja i zachowania terytorialne

Hiena brunatna komunikuje się przy pomocy złożonych sygnałów: wokalizacji (skrzeczenia, warczenia, krótkie „chrząknięcia” i inne), zachowań wizualnych (podnoszenie grzywy, postawy grożące) oraz substancji zapachowych. Częstym elementem są specyficzne miejsca odchodów i wydzielin zapachowych — tzw. latryny lub „middens” — które pełnią funkcję społecznego i terytorialnego znaku. Wydzieliny z gruczołów przyodbytowych i innych gruczołów skórnych zostawiane są na gałązkach lub kamieniach, co pozwala na długotrwałe oznaczanie granic oraz identyfikację osobników i grup.

Rozród i opieka nad potomstwem

Sezon rozrodczy może się różnić regionalnie, ale zazwyczaj dochodzi do ciąży trwającej około 90 dni. Miot liczy zwykle 2–4 młode (czasem 1–5), które rodzą się i są wychowywane w norach, jaskiniach lub starych jamach wykopanych przez inne gatunki (np. aardvark). Młode początkowo są karmione mlekiem matki; dorosłe często regurgitują pokarm, aby wykarmić potomstwo. Okres zależności od rodziców może trwać nawet rok lub dłużej — młode uczą się technik poszukiwania pokarmu, rozpoznawania terytorium i zasad życia w klanie. Dojrzałość płciową osiągają zazwyczaj po 2–3 latach.

Rola ekologiczna i zachowania specjalne

Jako wyrafinowani padlinożercą, hiena brunatna pełni istotną rolę jako „czyściciel” krajobrazu — usuwa resztki martwych zwierząt, co pomaga ograniczyć rozprzestrzenianie się chorób i przyspiesza cykle rozkładu. Dzięki zdolności do wykorzystywania różnorodnych źródeł pokarmu, hyena brunatna stanowi ważny element stabilizujący lokalne sieci troficzne.

Wyróżnia się także niezwykłą zdolnością do pokonywania dużych dystansów nocą w poszukiwaniu padliny i do wykorzystywania zasobów w skrajnych środowiskach — od piaszczystych wydm po skaliste równiny.

Relacje z człowiekiem i stan ochrony

Hiena brunatna jest oceniana przez IUCN jako gatunek bliski zagrożenia lub narażony — jej populacje nie są liczebne i nierzadko są fragmentaryczne. Szacuje się, że populacja liczy kilka tysięcy osobników (ok. 4–10 tysięcy), przy czym największe skupiska znajdują się w Namibii i Botswanie.

Główne zagrożenia to:

• konkurencja o zasoby i utrata siedlisk na skutek ekspansji rolnictwa i ogrodzeń,
• kolizje z pojazdami na drogach (roadkill),
• persekucja przez ludzi, zwłaszcza w sytuacjach konfliktu z hodowlą (choć hyeny brunatne rzadko atakują zdrowe zwierzęta gospodarskie),
• zmniejszenie dostępności padliny z powodu redukcji populacji większych drapieżników lub zmian w praktykach hodowlanych.

W odpowiedzi na te zagrożenia prowadzone są różne działania ochronne: monitoring populacji (fotopułapki, znakowanie GPS), programy edukacyjne skierowane do społeczności lokalnych, projekty współpracy z farmerami w celu redukcji konfliktów oraz tworzenie korytarzy migracyjnych. Namibia jest przykładem kraju, gdzie lokalne inicjatywy i ochrona obszarów przyczyniły się do względnej stabilizacji liczebności gatunku.

Ciekawe fakty i adaptacje

• Hiena brunatna jest jednym z czterech żyjących gatunków hien (obok hieny cętkowanej, pręgowanej i aardwolfa) i jest genetycznie bliższa pręgowanej niż cętkowanej.
• Wykazuje zdolność do wykorzystania zasobów morskich — stając się głównym konsumentem padłych fok na wybrzeżu Namibii.
• Hiena brunatna tworzy trwałe klany i ma skomplikowany system komunikacji zapachowej przy pomocy „middens”, które mogą służyć jako pamięć zapachowa danego terenu przez długi czas.
• Mimo budowy ciała przypominającej niektóre gatunki psów, hiena należy do podrzędu Feliformia i jest bliżej spokrewniona z kotami i mangustami niż z psami.
• W warunkach niewoli potrafi żyć nawet ponad 20 lat, podczas gdy w środowisku naturalnym typowa długość życia wynosi ok. 12–15 lat.

Podsumowanie

Hiena brunatna to unikalny, dobrze przystosowany do surowych warunków południowej Afryki gatunek o charakterystycznym wyglądzie i interesującym zachowaniu społecznym. Jako sprawny padlinożercą odgrywa istotną rolę w utrzymaniu równowagi ekologicznej. Jej przetrwanie zależy dziś od skutecznej ochrona, współpracy z lokalnymi społecznościami oraz dalszych badań monitorujących rozmieszczenie i liczebność. Poznanie i zrozumienie biologii tej hyeny pomaga nie tylko chronić sam gatunek, lecz także całe ekosystemy, w których występuje.