Stonka kukurydziana – Diabrotica virgifera virgifera

Opublikowano przez

Stonka kukurydziana, znana naukowo jako Diabrotica virgifera virgifera, należy do najbardziej znaczących szkodników kukurydzy na świecie. Ten niewielki chrząszcz wywołał poważne problemy gospodarcze i ekologiczne w wielu regionach, zwłaszcza po wprowadzeniu go poza naturalny zasięg występowania. W artykule omówiono zasięg występowania, morfologię, cykl życiowy, sposób żerowania, metody monitoringu i zwalczania oraz inne istotne informacje przydatne dla rolników, doradców i naukowców.

Gdzie występuje i jaki ma zasięg

Pochodzenie stonki kukurydzianej wywodzi się z Ameryki Północnej, gdzie gatunek ten jest naturalnie rozpowszechniony. W drugiej połowie XX wieku Diabrotica virgifera virgifera zaczął się rozprzestrzeniać na inne kontynenty, głównie poprzez handel i przemieszczanie produktów rolnych oraz transport towarów.

Ameryka Północna

W Ameryce Północnej stonka jest szkodnikiem endemicznym. Występuje w rejonach, gdzie dominującym uprawnym zbożem jest kukurydza, powodując straty w plonach, zwłaszcza tam, gdzie praktykowane są monokultury.

Europa

Pierwsze wykrycia w Europie datowane są na lata 90. XX wieku. Od tego czasu stonka rozszerzyła swój zasięg na liczne kraje europejskie. Działała bardzo inwazyjnie, szybko kolonizując nowe obszary. Obecnie jej występowanie w Europie obejmuje regiony środkowe i południowe, a także niektóre rejony wschodnie.

Inne regiony świata

Zgłaszano pojawy stonki także w Azji i innych regionach, głównie w związku z importem zapiaszczonych roślin lub przywiezionych produktów. Zdolność do rozprzestrzeniania się oraz adaptacji do różnych warunków klimatycznych uczyniła ją jednym z kluczowych gatunków inwazyjnych w kontekście upraw kukurydzy.

Wygląd, rozmiar i budowa

Dorosłe stonki kukurydziane to drobne chrząszcze o długości zwykle 5–7 mm. Są łatwe do rozpoznania dzięki charakterystycznym barwom i budowie ciała.

  • Wygląd: Długość ciała 4–7 mm, wydłużony, lekko spłaszczony kształt.
  • Barwa: Ubarwienie może być żółtozielone z ciemnymi pasami lub plamami, czasami z metalicznym połyskiem; kolorystyka może się zmieniać w zależności od populacji i warunków środowiskowych.
  • Głowa i czułki: Głowa wyposażona w długie, nitkowate czułki i silne żuwaczki, przystosowane do obgryzania liści i innych części roślin.
  • Nogi: Dobrze rozwinięte, umożliwiające przeskakiwanie i szybkie poruszanie się po roślinach.

Larwy są białe, beznogie, z brązową główką, osiągają kilka milimetrów długości, a po kilku stadiach wzrostu mogą mierzyć do 1 cm. To właśnie larwy stonki atakują system korzeniowy kukurydzy, powodując największe straty gospodarcze.

Cykl życiowy i tryb życia

Stonka kukurydziana ma cykl życiowy obejmujący jajo, larwę (kilka stadiów), poczwarkę i dorosłego chrząszcza. Liczba pokoleń w roku zależy od warunków klimatycznych — w chłodniejszych regionach występuje zwykle jedno pokolenie rocznie, w cieplejszych warunkach możliwe jest wystąpienie dwóch.

Składanie jaj i okres hibernacji

Dorosłe samice składają jaja w glebie w pobliżu roślin kukurydzy. Jaja zimują w glebie i wczesną wiosną wylęgają się larwy. Jaja mogą przetrwać niekorzystne warunki, co czyni zwalczanie trudniejszym.

Larwy i uszkodzenia korzeni

Larwy żerują na korzeniach kukurydzy, powodując ich uszkodzenia, skrócenie systemu korzeniowego, osłabienie roślin i podatność na wyleganie. Najbardziej krytyczny jest okres, gdy rośliny są młode — uszkodzenia w tym stadium mogą znacząco obniżyć plon i jakość kolb.

Dorosłe i żerowanie na liściach

Dorosłe chrząszcze żerują na liściach, łodygach i kolbach, co zwykle powoduje kosmetyczne uszkodzenia, ale przy dużym nasileniu może wpływać na fotosyntezę i zdrowie roślin. Dorosłe są także aktywne w rozprzestrzenianiu się i składaniu jaj.

Sposób rozprzestrzeniania i czynniki inwazyjności

Rozprzestrzenianie stonki następuje zarówno naturalnie (przemieszczanie się dorosłych osobników lotem), jak i antropogenicznie (transport zapiaszczonych mas ziemi, nasion, sprzętu rolniczego). Jej inwazyjność związana jest z kilkoma cechami:

  • duża zdolność adaptacyjna do różnych warunków klimatycznych;
  • wysoka płodność samic i zdolność jaj do przetrwania w glebie;
  • powiązanie ze kukurydzą — rośliną o dużym znaczeniu gospodarczym;
  • łatwość przenoszenia przez handel i przemieszczanie mas ziemi.

Znaczenie gospodarcze i szkody

Stonka kukurydziana jest jednym z najważniejszych szkodników kukurydzy, ponieważ jej larwy bezpośrednio uszkadzają system korzeniowy. Skutki gospodarcze obejmują:

  • obniżenie plonu i jakości ziarna;
  • zwiększenie kosztów produkcji związanych ze zwalczaniem;
  • konieczność wprowadzania zmian w technologii uprawy, np. płodozmianów;
  • wzrost ryzyka wylegania roślin, co utrudnia zbiór.

Straty ekonomiczne w rejonach silnie porażonych mogą sięgać znacznych kwot rocznie, zwłaszcza przy braku skutecznych działań zapobiegawczych i kontrolnych.

Monitoring i metody identyfikacji

Skuteczny monitoring jest kluczowy dla wczesnego wykrywania populacji stonki i ograniczenia szkód. Stosowane metody obejmują:

  • pułapki feromonowe i pokarmowe — do monitoringu dorosłych osobników;
  • przeglądy polowe — kontrola roślin pod kątem obecności dorosłych, uszkodzeń liści i stanu systemu korzeniowego;
  • pułapki glebowe i badania próbek gleby — do wykrywania jaj;
  • ocena wysiewów i historii upraw — identyfikacja obszarów ryzyka, zwłaszcza tam, gdzie prowadzi się monokultury kukurydzy.

Dobrze przeprowadzony monitoring umożliwia zastosowanie działań interwencyjnych w odpowiednim momencie i minimalizację kosztów oraz strat.

Zwalczanie i integrowane systemy ochrony

Zwalczanie stonki kukurydzianej opiera się na strategii integrowanej ochrony roślin (IPM — Integrated Pest Management), która łączy metody agrotechniczne, biologiczne, chemiczne i genetyczne:

Metody agrotechniczne

  • płodozmian — ograniczenie monokultur kukurydzy, co zakłóca cykl rozwojowy szkodnika;
  • opóźnienie siewu — może zmniejszyć zgryzliwość larw względem młodych roślin;
  • naruszanie populacji przez głębszą orkę — częściowe odsłanianie i narażanie jaj i larw na niekorzystne warunki;
  • oczyszczanie maszyn rolniczych i kontrola materiału siewnego, aby zapobiec przenoszeniu stonki.

Metody biologiczne

  • stosowanie naturalnych wrogów: pasożytów, drapieżników i patogenów entomopatogenicznych;
  • wprowadzanie pożytecznych nicieni (np. Steinernema) i bakterii grzybów (np. Metarhizium), które atakują larwy;
  • wsparcie bioróżnorodności w obrębie pól, np. pasy roślinne przyciągające drapieżniki.

Metody chemiczne i genetyczne

  • zastosowanie insektycydów — skuteczne głównie wobec dorosłych, ale ich stosowanie powinno być uzasadnione monitoringiem i progami ekonomicznymi;
  • rośliny modyfikowane genetycznie (Bt-kukurydza) — ziarna produkujące toksyny Bacillus thuringiensis chroniące roślinę przed larwami; metoda ta budzi jednak kontrowersje i wiąże się z ryzykiem powstawania odporność populacji;
  • strategia odporności — stosowanie stref buforowych i zmiennych praktyk uprawy, by opóźnić rozwój odporności.

Chemiczne środki ochrony roślin powinny być stosowane z umiarem i zgodnie z zasadami IPM, aby zminimalizować negatywny wpływ na środowisko i pożyteczne organizmy.

Naturalni wrogowie i biokontrola

W naturalnych warunkach populacje stonki są ograniczane przez różne czynniki biotyczne, takie jak drapieżniki, pasożyty i patogeny. Przykładowi naturalni wrogowie to:

  • ptaki i drobne ssaki, które zjadają dorosłe chrząszcze;
  • owady drapieżne (np. pewne gatunki biegaczy i skorków);
  • parazytoidy składające jaja w larwach;
  • patogeny entomopatogeniczne — grzyby, bakterie i nicienie atakujące larwy w glebie.

Badania nad biokontrolą koncentrują się na identyfikacji i wprowadzaniu skutecznych agentów biologicznych, które mogą obniżyć populacje stonki bez negatywnego wpływu na środowisko.

Identyfikacja w terenie i praktyczne wskazówki

Rozpoznawanie stonki w polu jest kluczowe dla szybkiego reagowania. Oto kilka praktycznych wskazówek:

  • regularnie kontrolować pola kukurydzy, zwłaszcza młode zasiewy;
  • stosować pułapki pokarmowe i feromonowe, szczególnie w okresie lotu dorosłych;
  • sprawdzać system korzeniowy roślin pod kątem nacięć, zgryzień i oznak osłabienia;
  • prowadzić rejestr wystąpień i intensywności, by określić progi ekonomiczne i terminy interwencji.

Badania naukowe i rozwój sytuacji

Naukowcy analizują wiele aspektów biologii i ekologii stonki, między innymi:

  • mechanizmy rozwoju odporność wobec Bt i insektycydów;
  • genetykę populacji i ścieżki migracji;
  • efektywność agentów biologicznych i nowe metody kontroli, jak pułapki semiochemiczne;
  • modele rozprzestrzeniania i prognozy zmian zasięgu w kontekście zmian klimatycznych.

Postęp w tych dziedzinach ma bezpośrednie przełożenie na praktyczne strategie zarządzania szkodnikiem i ograniczania jego negatywnego wpływu na produkcję rolną.

Aspekty prawne i regulacyjne

W wielu krajach istnieją przepisy dotyczące monitoringu i zwalczania inwazyjnych gatunków, w tym stonki kukurydzianej. Działania obejmują:

  • zakazy i ograniczenia dotyczące przemieszczania zapiaszczonego materiału roślinnego;
  • programy monitoringu i działania kwarantannowe;
  • wytyczne dotyczące stosowania środków ochrony roślin i rejestracji odmian odpornych.

Współpraca międzynarodowa i wymiana informacji są kluczowe dla skutecznego ograniczania rozprzestrzeniania gatunku.

Ciekawe fakty i obserwacje

  • stona kukurydziana jest przykładem gatunku, który z gatunku lokalnego stał się globalnym problemem dzięki działalności człowieka;
  • wbrew nazwie, dorosłe chrząszcze nie powodują największych strat — to larwy odpowiedzialne za uszkodzenie korzeni mają największe znaczenie ekonomiczne;
  • strategia ochrony oparta jedynie na jednym narzędziu (np. Bt) sprzyja szybkiemu wykształceniu odporności;
  • lokalne społeczności rolnicze, które wdrożyły kompleksowe programy IPM, osiągnęły znaczące redukcje szkód i kosztów.

Podsumowanie praktyczne dla rolnika

W obliczu zagrożenia stonką kukurydzianą najważniejsze jest prowadzenie stałego monitoringu, stosowanie zasad płodozmianu i integrowanej ochrony roślin oraz łączenie metod agrotechnicznych, biologicznych i chemicznych w oparciu o progi ekonomiczne. Edukacja rolników, szybkie reagowanie na pierwsze oznaki występowania oraz międzynarodowa współpraca w zakresie zapobiegania rozprzestrzenianiu się gatunku są kluczowe dla ograniczenia strat.

Diabrotica virgifera virgifera pozostaje trudnym przeciwnikiem, lecz dzięki postępowi naukowemu i racjonalnym praktykom rolniczym możliwe jest zminimalizowanie jej negatywnego wpływu na produkcję kukurydzy.