Pszczoła murarka

Pszczoła murarka to jedna z najciekawszych i najbardziej pożytecznych grup samotnych pszczół, które odgrywają znaczącą rolę w zapylaniu roślin, zwłaszcza wczesnowiosennych sadów i ogrodów. W przeciwieństwie do miodnych pszczół żyją samotnie, zakładając gniazda w szczelinach i rurkach, które następnie wypełniają zapasem pyłku i nektaru dla potomstwa. W artykule omówię zasięg występowania, wygląd, budowę, tryb życia, zwyczaje gniazdowe oraz praktyczne i ciekawostkowe informacje przydatne dla osób zainteresowanych ochroną tych owadów.

Gdzie występuje i jaki jest zasięg występowania

Pszczoły z rodzaju Osmia, potocznie nazywane murarkami, mają szeroki zasięg występowania. Najbardziej znane gatunki, takie jak Osmia bicornis (murarka ogrodowa) i Osmia rufa, występują w całej Europie oraz w klimatach umiarkowanych Azji. W Polsce murarki są powszechne i łatwe do zaobserwowania w parkach, ogrodach działkowych, sadach oraz na obrzeżach lasów. Niektóre gatunki zostały również wprowadzone do innych regionów świata w celach zapylania sadów, co świadczy o ich użytkowym znaczeniu.

Ich zasięg zależy od dostępności miejsc gniazdowych oraz pożywienia. Murarki preferują obszary z bogatą florą wczesnowiosenną, gdzie kwitną drzewa owocowe i krzewy. Znaleźć je można zarówno w miastach, jak i na terenach wiejskich — adaptują się do warunków antropogenicznych, o ile dostępne są odpowiednie nory i rośliny nektarodajne.

Rozmiar, budowa i wygląd

Murarki to owady o stosunkowo niewielkich rozmiarach. Długość ciała zależy od gatunku i płci: typowo samice osiągają około 7–12 mm długości, podczas gdy samce są mniejsze — około 5–9 mm. Ciało jest krępe, o mocno owłosionym odwłoku, co ułatwia przenoszenie pyłku.

Pod względem morfologii warto wyróżnić kilka cech charakterystycznych:

• Głowa — silne żuwaczki używane do przygotowywania gniazd i cięcia liści (u niektórych pokrewnych gatunków); oczy złożone i czułki dobrze rozwinięte.
• Klatka piersiowa — masywna, z dobrze umięśnionymi skrzydłami umożliwiającymi aktywność przy niskich temperaturach.
• Odwłok — u murarek pyłek przenoszony jest na skopie brzusznym (gęsto owłosione partie spodniej strony odwłoka), a nie na tylnej parze odnóży jak u pszczół miodnych.
• Ubarwienie — najczęściej ciemnobrązowe do czarnego z rudawymi włoskami; u niektórych gatunków samce mają wyraźne żółte lub pomarańczowe plamy i jaśniejsze owłosienie.

Budowa gniazda i sposób życia

Murarki są samotnymi pszczołami i nie tworzą kolonii z królową i robotnicami. Każda samica buduje i zabezpiecza własne gniazdo, składa jaja i przygotowuje zapas pokarmu dla larw. Najczęściej wykorzystują naturalne szczeliny, puste łodygi roślin (np. trzcina), stare tunele owadów w drewnie oraz specjalnie przygotowane domki dla owadów — tzw. hotelle dla owadów.

Gniazdo składa się z szeregu komórek (cel), zwykle ułożonych liniowo w otworze. Każda komórka powstaje w następujący sposób:

• Samica zbiera pyłek i nektar, formując z nich tzw. klocek pokarmowy (poczciwy „pączek” lub „chlebek pyłkowy”).
• Na tak przygotowany zapas składa jedno jajeczko.
• Komórka jest oddzielona od następnej przez przegrodę zrobioną z błota lub innego materiału (u gatunków nazywanych murarkami — od muru), liści lub resztek roślinnych.

Proces zamykania gniazda może obejmować wykorzystanie kamyczków, mchu, żwirku, a przede wszystkim gliny (stąd nazwa murarka). Larwa rozwija się na zgromadzonym zapasie, przepoczwarza się i dorasta do postaci dorosłej, która zwykle przezimuje w komórce jako postać dorosła ukryta w osłonie, a następnie wylatuje wiosną.

Tryb życia, aktywność i zachowanie

Murarki wykazują ekspresyjną aktywność wczesnowiosenną — pojawiają się, gdy temperatura osiąga kilkanaście stopni Celsjusza i zaczynają kwitnąć pierwsze rośliny. Są ważnymi opylaczami drzew owocowych, takich jak jabłonie, grusze, wiśnie i śliwy. Ich praca zapylająca jest szczególnie cenna, ponieważ podobnie jak trzmiele potrafią być aktywne przy niższych temperaturach i w pochmurne dni, kiedy miodne pszczoły bywają mniej wydajne.

Zachowanie murarek cechuje:

• Brak agresji — nie bronią gniazda kolektywnie i rzadko żądlą ludzkich opiekunów.
• Samodzielne budowanie komórek i opieka nad potomstwem przez pojedyncze samice.
• Krótki okres życia dorosłych — samice żyją kilka tygodni do kilku miesięcy (w zależności od gatunku i warunków), podczas gdy samce często giną niedługo po kopulacji.
• Sezonowość — większość gatunków jest jednoroczna (univoltine), dając jedno pokolenie rocznie.

Rozeznanie ekologiczne i znaczenie jako opylaczy

Murarki są niezwykle efektywnymi opylaczami. Ze względu na sposób zbierania pyłku i dużą liczbę odwiedzanych kwiatów mogą zapewnić efektywne zapylenie nawet przy mniejszej liczbie osobników niż w przypadku pszczół miodnych. Kilka cech sprawia, że są pożądane przy zapylaniu sadów:

• Wczesna aktywność sezonowa — synchronizacja z kwitnieniem drzew owocowych.
• Skoncentrowane odwiedziny kwiatów — każda samica wykonuje wiele przelotów, co zwiększa szanse na przeniesienie pyłku.
• Powtarzalne odwiedziny tych samych kwiatów i roślin sprzyjają efektywnemu przekazywaniu pyłku między kwiatami tego samego gatunku.

Dzięki tym cechom murarki bywa stosowana w rolnictwie precyzyjnym — w niektórych krajach prowadzi się hodowlę i wprowadza je do sadów jako uzupełnienie lub alternatywę dla pszczół miodnych.

Jak można pomóc murarkom — ogrodnictwo przyjazne murarkom

Istnieje wiele prostych działań, które właściciele ogrodów i sadów mogą podjąć, aby wspierać populacje murarek:

• Zapewnienie miejsc gniazdowych: montaż domków dla owadów z rurkami o średnicy od 4 do 10 mm, pozostawienie suchych łodyg czy fragmentów drewna z otworami.
• Unikanie pestycydów w okresie kwitnienia i stosowanie środków ochrony roślin w sposób selektywny.
• Sadzenie bogatych w nektar i pyłek roślin wczesnowiosennych, np. kwitnących drzew owocowych, forsycji, pierwiosnków, przylaszczek czy roślin z rodziny krzyżowych i bobowatych.
• Zostawienie części ogrodu w stanie półdzikim — suche łodygi i niewygrabione liście służą jako schronienia i materiały gniazdowe.

Hodowla murarek i praktyczne wskazówki

Dla osób chcących wykorzystać murarki do zapylania lub po prostu je obserwować, hodowla jest stosunkowo prosta. Najpopularniejsze metody to stosowanie rurek z tektury, drewnianych klocków z otworami lub specjalnych hoteli dla owadów. Kilka zasad sukcesu:

• Ustawienie domku w słonecznym, osłoniętym od wiatru miejscu, najlepiej skierowanym na południe lub południowy-wschód.
• Utrzymanie średnicy otworów dopasowanej do gatunku (4–8 mm dla wielu Osmia).
• Wymiana wkładów lub czyszczenie raz w roku, ponieważ larwy mogą być podatne na pasożyty i patogeny kumulujące się w starych gniazdach.
• Zabezpieczenie przed drapieżnikami i gryzoniami — domki powinny być lekko uniesione i stabilnie przymocowane.

Zagrożenia, choroby i konkurencja

Podobnie jak inne owady zapylające, murarki spotykają się z wieloma zagrożeniami, które wpływają na ich populacje:

• Utrata siedlisk i brak naturalnych miejsc gniazdowych z powodu intensyfikacji rolnictwa i uporządkowania terenów zielonych.
• Ekspozycja na pestycydy, zwłaszcza te stosowane w okresie kwitnienia — zaburzają orientację, zmniejszają zdolność reprodukcyjną i wywołują śmiertelność.
• Naturalni wrogowie i pasożyty — pasożytnicze osy, chrząszcze i grzyby, które mogą niszczyć larwy lub zanieczyszczać gniazda.
• Konkurencja z innymi gatunkami owadów o miejsca gniazdowe, w tym z introdukowanymi gatunkami murarek, które mogą przenosić nowe patogeny.

Ciekawe informacje i mniej znane fakty

Murarki mają wiele cech, które czynią je niesamowitymi mieszkańcami ogrodów i sadów:

• Różnice w przenoszeniu pyłku — murarki noszą pyłek na spodzie odwłoka, co daje im inną efektywność zapylania w porównaniu z pszczołą miodną.
• Odporność na niskie temperatury — potrafią pracować w niższych temperaturach, kiedy inne pszczoły są mniej aktywne.
• Samodzielne życie — każda samica jest jednocześnie robotnicą i matką, co zmienia sposób, w jaki zarządza się populacjami murarek do celów zapylania.
• Selekcja miejsc — samice wybierają otwory o idealnej średnicy i często odrzucają te zbyt duże lub zbyt małe; to pomaga w projektowaniu skutecznych hoteli dla tych owadów.
• Synchronizacja z kwitnieniem — wiele gatunków jest biologicznie zsynchronizowanych z kwitnieniem określonych gatunków drzew, co czyni je doskonałymi partnerami rolnictwa ekologicznego.

Podsumowanie

Pszczoła murarka to fascynujący i bardzo pożyteczny owad, którego rola w przyrodzie i rolnictwie jest coraz bardziej doceniana. Dzięki swojemu samotniczemu trybowi życia, zdolności do aktywności w niskich temperaturach i skutecznemu zapylaniu wczesnych kwiatów, murarki stanowią ważny element bioróżnorodności w ogrodach i sadach. Drobne działania ze strony ludzi — tworzenie miejsc gniazdowych, ograniczanie pestycydów i sadzenie odpowiednich roślin — mogą znacząco przyczynić się do ochrony tych wyjątkowych owadów.