Żółw skórzasty

Żółw skórzasty to wyjątkowy przedstawiciel żółwi morskich, który wyróżnia się na tle innych zarówno budową ciała, jak i sposobem życia. W tekście znajdziesz szczegółowe informacje o jego zasięgu, budowie, zwyczajach żywieniowych, cyklu rozrodczym oraz zagrożeniach i działaniach ochronnych. Artykuł opisuje przystosowania, które pozwalają temu gatunkowi przebywać w chłodniejszych wodach i odbywać dalekie wędrówki między miejscami żerowania a plażami lęgowymi.

Gdzie występuje i jaki ma zasięg

Żółw skórzasty (Dermochelys coriacea) ma jeden z najszerszych zasięgów spośród wszystkich żółwi — występuje we wszystkich oceanach świata, od stref równikowych po chłodniejsze wody umiarkowane. Spotykany jest w Oceanie Atlantyckim, Spokojnym (Pacyfiku) oraz Indyjskim, a także sporadycznie w Morzu Śródziemnym. Niektóre populacje przemieszczają się latem daleko na północ, żerując w wodach przybrzeżnych o niskich temperaturach, podczas gdy zimują i rozmnażają się w rejonach tropikalnych.

W zależności od regionu istnieją zróżnicowane, odrębne populacje i subpopulacje. Najważniejsze tereny lęgowe znajdują się m.in. na wybrzeżach Ameryki Środkowej i Południowej (np. Wybrzeże Gujany Francuskiej, Surinam), w rejonie Afryki Zachodniej, w Azji Południowo-Wschodniej (Indonezja, Papua-Nowa Gwinea), a także w niektórych rejonach Pacyfiku i Oceanii. Wędrówki mogą sięgać tysięcy kilometrów: satelitarne śledzenia pokazały indywidualne podróże długości przekraczającej 10 000 km w skali roku.

Rozmiar i budowa

Dermochelys jest nie tylko szeroko rozprzestrzeniony, ale także największy spośród żółwi morskich. Dorosłe osobniki osiągają długość ciała (od przedniej krawędzi głowy do końca płetw ogonowych) dochodzącą do około 2 metrów, a masa ciała zwykle waha się od 250 do 700 kg — znane są jednak rekordy przekraczające 900 kg. Rozmiary zależą od płci i warunków żywieniowych.

Najbardziej charakterystyczną cechą jego anatomii jest brak twardego pancerza kostnego znanego z innych żółwi. Zamiast tego ma elastyczną, grubo skórzaną powłokę opartą na warstwie tkanki łącznej i drobnych, licznych kostnych płytkach (osteodermach), co tłumaczy potoczną nazwę „skórzasty”. Górna część ciała jest wydłużona i pokryta siedmioma grzebieniami biegnącymi wzdłuż pleców. Przednie kończyny są bardzo długie i płetwiaste, bez pazurów, co ułatwia pływanie na otwartym oceanie; tylne kończyny służą głównie do manewrowania podczas lądowania i w czasie żerowania przy powierzchni.

Głowa jest stosunkowo mała w porównaniu z sytością ciała. Jego szczęki są mocne i wyposażone w ząbkowane krawędzie przystosowane do chwytania i rozdrabniania miękkiego pokarmu, zwłaszcza meduz. Jama gębowa i przełyk posiadają liczne gruczołowe wypustki i keratynowe listwy (papillae), które ułatwiają przesuwanie śliskiego pokarmu do żołądka i zapobiegają cofnięciu się treści.

Wygląd zewnętrzny

Dorosłe osobniki mają barwę od ciemnoszarej do niemal czarnej, często z jaśniejszymi plamami lub smugami. Pod spodem (brzusznie) skóra jest nieco jaśniejsza. Młode osobniki bywają jaśniejsze, a ich grzebienie nie są tak wyraźnie zarysowane jak u dorosłych. Płetwy przednie są wyjątkowo długie i silne, dzięki czemu żółw porusza się szybko na otwartym oceanie mimo ogromnej masy.

Tryb życia i zachowanie

Żółw skórzasty prowadzi głównie pelagiczny tryb życia — większość czasu spędza w otwartym oceanie, z dala od lądu. Aktywność związana z lądowaniem ogranicza się w zasadzie do okresów rozrodu, kiedy samice wychodzą na plaże, by złożyć jaja. Dobowe rytmy aktywności często zależą od temperatury i dostępności pokarmu; wiele obserwacji wykazuje aktywność w ciągu dnia i nocy, w zależności od rejonu i pory roku.

Żywią się głównie miękkimi organizmami pelagicznymi — przeważnie meduzy, ale także galaretnicami, salpami i czasami kałamarnicami. Dzięki swojemu zastosowaniu rozwiązań anatomicznych potrafią konsumować pokarm, który byłby trudny dla innych żółwi do przetworzenia. Dieta bogata w gelatinous zooplankton wpływa na ich orientację przestrzenną i migracje — poruszają się tam, gdzie jest wysokie zagęszczenie tych organizmów.

To zwierzę głęboko nurkujące: zanurzenia długotrwałe i płytkie mieszają się. Notowano zanurzenia na głębokość przekraczającą 1000 metrów, a przeciętne nurkowania ułatwiają im polowanie w różnych warstwach wód. Długi czas nurkowania i duża masa ciała pozwalają magazynować znaczne zasoby tlenu i energii, co jest przydatne podczas długich wędrówek i legów.

Termoregulacja

Jedną z najbardziej fascynujących cech jest zdolność do utrzymywania ciepła ciała kilka stopni powyżej temperatury otaczającej wody. Dzięki dużej masie, grubej warstwie tłuszczu i właściwościom fizjologicznym (np. prawdopodobnym mechanizmom przeciwdziałającym utracie ciepła i częściowej regionalnej termoregulacji) żółwie skórzaste mogą penetrować zimne wody subpolarne, gdzie polują na obficie występujące meduzy.

Rozród i rozwój

Samice osiągają dojrzałość płciową stosunkowo późno — w zależności od populacji może to być od około 9 do nawet 30 lat. Sezon lęgowy koncentruje się wokół ciepłych miesięcy roku na konkretnych plażach. Samica zwykle powraca do regionu, w którym się wykluła (tzw. filopatria), choć nie zawsze na tę samą plażę.

Gniazdowanie odbywa się na piaszczystych plażach, najczęściej w nocy. Samica wykopuje w piasku dołek łapami tylnymi, składa od kilkudziesięciu do ponad stu jaj w jednym miocie (średnio 60–100), a następnie zasypuje gniazdo i wraca do morza. W ciągu sezonu może składać kilka miotów, w odstępach kilku tygodni.

Okres inkubacji trwa zwykle od około 60 do 75 dni, zależnie od temperatury piasku. Temperatura inkubacji wpływa na płeć potomstwa u wielu żółwi morskich (tj. temperaturalny determinizm płci), co w przypadku zmieniającego się klimatu ma znaczenie dla struktury przyszłych populacji. Młode po wykluciu samodzielnie przemieszczają się do morza, narażone na liczne drapieżniki (ptaki, kraby, ssaki lądowe), a także na pułapki związane z zaburzeniami świetlnymi i zanieczyszczeniem plaż.

Zagrożenia i ochrona

Populacje żółwi skórzastych są narażone na wiele zagrożeń, które spowodowały znaczne spadki liczebności w niektórych rejonach. Do najważniejszych zagrożeń należą:

• uchwyt i przypadkowy połów w sieciach rybackich (bycatch),
• zabieranie jaj i polowania na dorosłe osobniki dla mięsa lub oleju,
• utrata i fragmentacja siedlisk lęgowych wskutek turystyki, zabudowy wybrzeży i zmian użytkowania gruntów,
• zanieczyszczenie mórz — szczególnie plastik, który meduzy przypomina i który żółwie mogą połknąć, prowadząc do głodzenia lub zatkania przewodu pokarmowego,
• zanieczyszczenia chemiczne i ropopochodne,
• kolizje z jednostkami pływającymi (uderzenia śrub),
• zmiany klimatyczne wpływające na temperatury piasków lęgowych i rozmieszczenie pożywienia.

W odpowiedzi na te zagrożenia prowadzone są liczne programy ochronne: ochrona plaż lęgowych, zakazy polowań, wprowadzanie tacek czy specjalnych urządzeń (TEDs — Turtle Excluder Devices) w połowach przemysłowych, patrole zapobiegające kłusownictwu, programy odłowu i rehabilitacji rannych osobników, a także działania edukacyjne skierowane do lokalnych społeczności i turystów. Żółw skórzasty figuruje w CITES na liście załącznika I, a także jest objęty międzynarodowymi porozumieniami ochrony migrujących gatunków.

Ciekawe informacje i przystosowania

– Dzięki unikalnej budowie ciała i fizjologii żółw skórzasty może polować w zimnych wodach subpolarnych, co odróżnia go od większości innych żółwi morskich.

– Jego zdolność do długich migracji sprawia, że stanowi ważny element ekosystemów oceanicznych, przenosząc materię i energię między obszarami lęgowymi a miejscami żerowania.

– Układ oddechowy i krążeniowy są przystosowane do długiego nurkowania: zwalnianie pulsu i przesunięcie przepływu krwi do najważniejszych organów pozwalają oszczędzać tlen podczas głębokich zanurzeń.

– Żółwie skórzaste posiadają w przewodzie pokarmowym keratynowe szczecinki i struktury ułatwiające trawienie meduz, a także mechanizmy minimalizujące ryzyko zatruć w kontakcie z toksynami produkowanymi przez niektóre gatunki meduz.

– Ich długowieczność i późna dojrzałość płciowa sprawiają, że populacje są szczególnie wrażliwe na zwięksioną śmiertelność dorosłych osobników; utrata nawet niewielkiego odsetka dorosłych samic może prowadzić do trwałych spadków liczebności.

Jak ludzie mogą pomóc

Ochrona żółwia skórzastego wymaga międzynarodowej współpracy. Najważniejsze działania, które mogą podjąć pojedyncze osoby i społeczności to: ograniczanie użycia plastiku jednorazowego użytku, uczestnictwo w akcjach sprzątania plaż, popieranie polityk rybackich zmniejszających bycatch, wsparcie organizacji działających na rzecz ochrony lęgowych plaż oraz edukacja lokalnych społeczności w rejonach lęgowych.

Na poziomie lokalnym ważne jest też ograniczanie sztucznego oświetlenia w pobliżu plaż lęgowych, które dezorientuje wygrzewające się młode i zwiększa ich śmiertelność. W wielu miejscach kontrolowane programy ochrony gniazd i przenoszenia zagrożonych miotów do bezpiecznych inkubatorów znacząco podnoszą przeżywalność młodych, choć najlepiej jest chronić naturalne środowisko, by nie zmieniać naturalnych procesów reprodukcyjnych.

Podsumowanie

Żółw skórzasty to niezwykły i wyrazisty przykład adaptacji do życia w otwartym oceanie: ma ogromne rozmiary, specyficzną budowę bez twardego pancerza, przystosowania do głębokiego nurkowania i zdolność do dalekich wędrówek. Jednocześnie jego ekologia i biologia sprawiają, że jest podatny na negatywne skutki działalności człowieka. Ochrona tego gatunku wymaga zarówno lokalnych działań (ochrona plaż, ograniczanie kłusownictwa), jak i globalnych inicjatyw (bezpieczne praktyki rybackie, ograniczanie zanieczyszczeń mórz). Znajomość jego biologii i zachowań pomaga lepiej dostosować strategie ochronne, by zapewnić przetrwanie tego fascynującego mieszkańca oceanów.