Zwierzęta żyjące w wodzie

Zwierzęta żyjące w wodzie to bardzo szeroka grupa obejmująca ryby, ssaki wodne, ptaki nurkujące i brodzące, gady morskie i słodkowodne, płazy oraz ogromną liczbę bezkręgowców. W tym ujęciu „obszarem” nie jest jedno państwo czy region, lecz środowisko wodne jako typ siedliska: oceany, morza, rzeki, jeziora, stawy, bagna, estuaria i mokradła. Fauna wód silnie różni się w zależności od zasolenia, temperatury, głębokości, natlenienia i szybkości przepływu. Dlatego odpowiadając na pytanie, jakie zwierzęta żyją w wodzie, trzeba uwzględnić zarówno gatunki całkowicie wodne, jak i takie, które są z wodą ściśle związane tylko przez część życia lub w czasie żerowania.

Jakie zwierzęta żyją w wodzie?

W wodzie żyją przedstawiciele niemal wszystkich większych grup zwierząt. Najliczniejsze i najbardziej zróżnicowane są ryby kostnoszkieletowe i chrzęstnoszkieletowe, ale fauna wodna obejmuje także ssaki, takie jak delfiny, foki, wydry i bobry, ptaki przystosowane do pływania lub nurkowania, gady, płazy oraz ogromne bogactwo bezkręgowców.

Do typowych zwierząt występujących w wodzie należą między innymi:

• ryby słodkowodne i morskie, na przykład szczupak pospolity, sandacz, dorsz atlantycki i karp,
• ssaki wodne i półwodne, takie jak delfin butlonosy, foka szara, wydra europejska i bóbr europejski,
• ptaki związane z wodą, na przykład łabędź niemy, kormoran zwyczajny, perkoz dwuczuby i zimorodek zwyczajny,
• gady, w tym żółwie morskie i niektóre węże wodne,
• płazy, takie jak żaba trawna, traszka zwyczajna i kumak nizinny,
• skorupiaki, mięczaki, parzydełkowce, pierścienice, owady wodne i wiele innych bezkręgowców.

Nie wszystkie z tych zwierząt żyją w identycznych warunkach. Inne gatunki spotyka się w bystrych górskich potokach, inne w mulistych stawach, jeszcze inne na rafach koralowych, w toni oceanicznej albo przy dnie mórz. Fauna środowisk wodnych jest więc zróżnicowana przestrzennie i sezonowo.

Klimat, krajobraz i główne siedliska środowisk wodnych

Środowiska wodne występują we wszystkich strefach klimatycznych Ziemi: od wód polarnych po równikowe. Ich podstawowy podział obejmuje wody słodkie, słonawe i słone. Wody słodkie to rzeki, strumienie, jeziora, torfianki, rozlewiska i mokradła. Wody słonawe występują głównie w estuariach i zalewach przyujściowych, gdzie miesza się woda rzeczna i morska. Wody słone obejmują morza i oceany.

Najważniejsze cechy siedliska wodnego, które decydują o składzie fauny, to:

• zasolenie,
• temperatura wody,
• ilość tlenu rozpuszczonego w wodzie,
• głębokość i ciśnienie,
• przezroczystość i ilość światła,
• rodzaj dna: piaszczyste, kamieniste, muliste lub porośnięte roślinnością,
• szybkość przepływu wody,
• sezonowe zamarzanie, wezbrania i susze.

Zwierzęta wodne muszą radzić sobie z bardzo różnymi wyzwaniami. W rzekach istotny jest nurt i zmienność poziomu wody. W jeziorach ważne bywa okresowe niedotlenienie głębszych warstw. W morzu kluczowe są zasolenie, falowanie i prądy. Na mokradłach i w płytkich zbiornikach duże znaczenie mają wahania temperatury oraz sezonowe wysychanie.

Ryby słodkowodne i morskie

Ryby to najbardziej oczywista grupa, gdy mówimy o zwierzętach żyjących w wodzie. W wodach słodkich Europy i Polski do reprezentatywnych gatunków należą szczupak pospolity Esox lucius, okoń europejski Perca fluviatilis, sandacz pospolity Sander lucioperca, płoć, leszcz, sum europejski i pstrąg potokowy. Każdy z tych gatunków zajmuje nieco inną niszę.

Szczupak to drapieżnik zasadzkowy, zwykle związany z pasem roślinności. Smukłe ciało, przesunięte ku tyłowi płetwy i maskujące ubarwienie pomagają mu gwałtownie atakować ofiary. Pstrąg potokowy lepiej radzi sobie w chłodnych, dobrze natlenionych potokach, gdzie potrzebna jest sprawna orientacja w szybkim nurcie. Sum europejski preferuje większe rzeki i jeziora, często przebywa przy dnie i jest aktywny głównie o zmierzchu oraz nocą.

W morzach i oceanach spotyka się zarówno ryby pelagiczne, żyjące w toni wodnej, jak śledź atlantycki czy makrela, jak i dennersalne, związane z dnem, na przykład dorsz atlantycki czy flądra. U ryb morskich ważną rolę odgrywa gospodarka osmotyczna, czyli utrzymywanie odpowiedniej równowagi wodno-solnej w organizmie. To jedno z kluczowych przystosowań do życia w wodzie słonej.

Ssaki wodne i półwodne

Choć ssaki wywodzą się od przodków lądowych, wiele gatunków wtórnie przystosowało się do życia w wodzie. W morzach żyją waleniowate, takie jak delfiny i wieloryby, oraz płetwonogie, na przykład foki. Delfin butlonosy Tursiops truncatus używa echolokacji do orientacji i lokalizowania ofiar. Foka szara Halichoerus grypus ma opływowe ciało, warstwę tłuszczu chroniącą przed utratą ciepła i kończyny przekształcone w płetwy.

W wodach śródlądowych duże znaczenie mają ssaki półwodne. Wydra europejska Lutra lutra poluje na ryby, płazy i skorupiaki, a jej gęste futro doskonale izoluje od zimna. Bóbr europejski Castor fiber jest roślinożercą i inżynierem ekosystemów: budując tamy, zmienia lokalny obieg wody, tworzy rozlewiska i zwiększa różnorodność siedlisk. Piżmak amerykański, gatunek obcy w wielu częściach Europy, również jest związany z wodą, ale jego obecność wynika z introdukcji.

Do wyjątkowych wodnych ssaków należą też manatowate i diugonie w ciepłych wodach morskich oraz rzeczne delfiny niektórych dużych systemów rzecznych świata. Są one jednak ograniczone do konkretnych regionów i nie występują powszechnie we wszystkich wodach.

Ptaki związane z wodą

Ptaki są jedną z najbardziej widocznych grup zwierząt występujących w wodzie i nad wodą. Nie wszystkie pływają przez cały czas, ale wiele z nich żeruje niemal wyłącznie w środowisku wodnym. Łabędź niemy, kaczka krzyżówka i łyska korzystają głównie ze strefy przybrzeżnej jezior, stawów i wolno płynących rzek. Kormoran zwyczajny nurkuje za rybami, a perkoz dwuczuby świetnie pływa i buduje pływające gniazda na roślinności.

Zimorodek zwyczajny to przykład ptaka silnie uzależnionego od czystych wód i stromych brzegów, w których może zakładać nory lęgowe. Czapla siwa i bąk zwyczajny polują w płytkiej wodzie lub trzcinowiskach. Mewy i rybitwy często wykorzystują strefy przybrzeżne mórz, estuaria i ujścia rzek, gdzie dostępność pokarmu zmienia się sezonowo.

U ptaków wodnych ważne przystosowania to błony pławne, wodoodporne pióra natłuszczane wydzieliną gruczołu kuprowego, wydłużone nogi u brodzących oraz zróżnicowane kształty dzioba zależne od sposobu zdobywania pokarmu.

Gady i płazy w środowisku wodnym

W wodzie żyją również liczne gady i płazy, choć ich udział zależy od strefy klimatycznej. W ciepłych morzach występują żółwie morskie, takie jak żółw zielony Chelonia mydas czy karetta. Są przystosowane do dalekich migracji, a ich kończyny przekształciły się w silne płetwy. W strefie tropikalnej i subtropikalnej duże znaczenie mają także krokodyle i aligatory, związane z rzekami, jeziorami, deltami i bagnami.

W klimacie umiarkowanym częściej spotyka się płazy niż wodne gady. Żaby, ropuchy, kumaki i traszki wykorzystują zbiorniki wodne przede wszystkim do rozrodu. Skrzek i kijanki rozwijają się w wodzie, a dorosłe osobniki często przebywają także na lądzie. Płazy są bardzo wrażliwe na zanieczyszczenie i przesuszenie siedlisk, dlatego bywają dobrymi wskaźnikami stanu środowiska.

Do polskich gadów związanych z wodą należy między innymi zaskroniec zwyczajny, który dobrze pływa i poluje na płazy oraz drobne ryby. Nie jest gatunkiem ściśle wodnym, ale w krajobrazie mokradeł, stawów i starorzeczy odgrywa ważną rolę drapieżnika.

Bezkręgowce: fundament wodnych ekosystemów

Największą różnorodność w wodzie tworzą bezkręgowce. To między innymi skorupiaki, mięczaki, owady wodne, pajęczaki wodne, wieloszczety, parzydełkowce, gąbki i liczne mikroskopijne organizmy zwierzęce. Choć są mniej widoczne niż ryby czy ptaki, bez nich ekosystemy wodne nie mogłyby funkcjonować.

W wodach słodkich bardzo ważne są larwy ważek, jętek, chruścików i ochotek. Żyją w toni, na dnie lub wśród roślin, filtrują zawiesinę, zeskrobują glony albo polują na inne bezkręgowce. Małże, takie jak skójki i szczeżuje, filtrują wodę, wychwytując drobne cząstki organiczne. Raki, tam gdzie występują rodzime populacje, uczestniczą w rozkładzie materii i zjadają zarówno pokarm roślinny, jak i zwierzęcy.

W morzach do kluczowych bezkręgowców należą meduzy, kraby, krewetki, małże, ostrygi, omułki, jeżowce, rozgwiazdy, gąbki i koralowce. Na rafach koralowych to właśnie bezkręgowce tworzą trójwymiarową strukturę całego siedliska, od której zależą tysiące innych gatunków.

Mikrofauna i organizmy planktonowe

W odpowiedzi na pytanie, jakie zwierzęta żyją w wodzie, nie można pominąć zooplanktonu. Obejmuje on drobne skorupiaki, wrotki i larwy wielu większych zwierząt. Zooplankton stanowi podstawę łańcuchów pokarmowych w jeziorach, morzach i oceanach. Zjada glony oraz mikroorganizmy, a sam jest pożywieniem dla ryb, meduz i wielu filtratorów.

Choć pojedyncze organizmy planktonowe są niewielkie, ich znaczenie ekologiczne jest ogromne. W zbiornikach słodkowodnych rozwój zooplanktonu wpływa na przejrzystość wody i tempo obiegu materii. W oceanach niektóre wieloryby odżywiają się niemal wyłącznie drobnym planktonem i krylem, filtrując ogromne ilości wody.

Najważniejsze zwierzęta występujące w wodzie

Grupa lub gatunek	Typowe siedlisko	Sposób życia	Ciekawostka
Szczupak pospolity	Jeziora, starorzecza, wolniejsze odcinki rzek z roślinnością	Samotny drapieżnik polujący z zasadzki	Atakuje błyskawicznie dzięki tylnemu położeniu płetw
Pstrąg potokowy	Chłodne, czyste i dobrze natlenione potoki oraz rzeki	Aktywny drapieżnik chwytający owady i drobne ryby	Jest wskaźnikiem dobrej jakości wody
Dorsz atlantycki	Chłodne morza szelfowe i strefa denna	Ryba morska żerująca na bezkręgowcach i mniejszych rybach	Tworzył jedne z najważniejszych historycznie łowisk świata
Delfin butlonosy	Ciepłe i umiarkowane morza oraz oceany	Żyje stadnie, poluje aktywnie i komunikuje się dźwiękami	Do orientacji używa echolokacji
Foka szara	Wybrzeża morskie, ławice, płycizny i chłodne morza	Drapieżnik żywiący się głównie rybami	Gruba warstwa tłuszczu chroni ją przed wychłodzeniem
Wydra europejska	Rzeki, jeziora, stawy i mokradła	Samotny lub rodzinny łowca ryb, płazów i skorupiaków	Jej futro należy do najgęstszych wśród ssaków
Bóbr europejski	Wolno płynące cieki, rozlewiska i zarośnięte brzegi	Roślinożerca żyjący rodzinnie, budujący tamy i żeremia	Tworzy nowe siedliska dla wielu innych zwierząt
Kormoran zwyczajny	Jeziora, zalewy, estuaria i wybrzeża morskie	Nurkowaty ptak rybożerny, często gniazdujący kolonijnie	Po nurkowaniu często suszy skrzydła w charakterystycznej pozie
Żółw zielony	Ciepłe morza, łąki trawy morskiej i wody przybrzeżne	Dalekomorski wędrowiec, dorosłe osobniki zwykle roślinożerne	Samice wracają na plaże lęgowe po tysiącach kilometrów migracji
Skójka	Dna jezior, stawów i wolniejszych rzek	Małż filtrujący drobne cząstki z wody	Pomaga oczyszczać wodę i uczestniczy w obiegu materii

Gatunki charakterystyczne, szczególnie ważne i wyspecjalizowane

Wśród zwierząt charakterystycznych dla środowiska wodnego szczególne miejsce zajmują gatunki całkowicie uzależnione od wody przez całe życie. Należą do nich większość ryb, waleniowate, wiele bezkręgowców morskich oraz liczne organizmy planktonowe. To one najlepiej pokazują, jak daleko może posunąć się ewolucyjne przystosowanie do pływania, nurkowania, filtracji pokarmu czy życia przy dnie.

Ważne są też gatunki inżynierskie, które przekształcają siedliska. W wodach śródlądowych klasycznym przykładem jest bóbr europejski. W morzach podobną funkcję, choć w inny sposób, pełnią rafotwórcze koralowce i niektóre małże. Bez nich całe zespoły organizmów traciłyby schronienie, miejsce rozrodu lub żerowania.

Do grup szczególnie wyspecjalizowanych należą zwierzęta głębinowe, organizmy żyjące w wodach silnie zasolonych albo gatunki okresowych kałuż i efemerycznych mokradeł. Część z nich ma niezwykłe przystosowania, takie jak bioluminescencja, odporność na niedobór tlenu, spowolniony metabolizm czy zdolność do przetrwania suszy w stadium jaj lub cyst.

Zależności pokarmowe i rola zwierząt w ekosystemie

Fauna środowisk wodnych tworzy rozbudowane sieci troficzne. U ich podstaw stoją producenci, głównie glony, fitoplankton i rośliny wodne. Są zjadane przez zooplankton, ślimaki, małże, larwy owadów i ryby roślinożerne lub wszystkożerne. Na wyższych poziomach znajdują się ryby drapieżne, ptaki rybożerne, ssaki wodne i gady.

Nie mniej ważne są detrytusożercy i padlinożercy, którzy wykorzystują martwą materię organiczną. Dzięki nim składniki odżywcze wracają do obiegu. Filtratory, takie jak małże i wiele drobnych skorupiaków, poprawiają klarowność wody i wpływają na jej jakość. Drapieżniki ograniczają liczebność ofiar, a zwierzęta kopiące w dnie napowietrzają osady i zmieniają warunki dla mikroorganizmów.

W praktyce oznacza to, że nawet mało zauważalne bezkręgowce często są równie ważne jak duże ryby czy ssaki. Bez nich nie działałyby procesy filtracji, rozkładu materii ani przekazywania energii między poziomami troficznymi.

Zmiany sezonowe, migracje i okresowa aktywność

Zwierzęta żyjące w wodzie bardzo silnie reagują na sezonowość. W klimacie umiarkowanym wiele ryb zmienia miejsce przebywania zależnie od temperatury i zawartości tlenu. Płazy wiosną wracają do zbiorników na gody, a zimę spędzają w ukryciu. Ptaki wodne często migrują między lęgowiskami a zimowiskami, wykorzystując różne akweny w ciągu roku.

W morzach znane są dalekie migracje ryb i ssaków. Wędrówki łososia między morzem a rzeką to klasyczny przykład migracji dwuśrodowiskowej. Walenie przemieszczają się pomiędzy chłodniejszymi żerowiskami a cieplejszymi rejonami rozrodu. Nawet drobny plankton może wykonywać dobowe migracje pionowe, unosząc się nocą ku powierzchni i schodząc głębiej za dnia.

W płytkich zbiornikach znaczna część fauny wykazuje też aktywność sezonową związaną z poziomem wody. Niektóre bezkręgowce i płazy potrafią szybko wykorzystać krótkotrwałe rozlewiska, zanim te wyschną.

Gatunki zagrożone, chronione i inwazyjne

Fauna środowisk wodnych należy dziś do najbardziej narażonych na presję człowieka. Główne zagrożenia to zanieczyszczenie wód, regulacja rzek, osuszanie mokradeł, przeławianie, niszczenie stref przybrzeżnych, hałas podwodny, kolizje z jednostkami pływającymi oraz zmiana klimatu. Wiele gatunków płazów spada liczebnie z powodu utraty małych zbiorników i chorób. Część ryb wędrownych cierpi przez zapory utrudniające migracje.

Gatunki chronione to między innymi wydra europejska, bóbr europejski, wiele płazów, liczne ptaki wodne, część małży słodkowodnych oraz morskie ssaki i żółwie. Ochrona tych zwierząt wymaga nie tylko zakazu zabijania, ale przede wszystkim zachowania odpowiednich siedlisk i korytarzy ekologicznych.

Duże znaczenie mają też gatunki obce i inwazyjne. W Europie problemem bywają niektóre obce raki przenoszące choroby groźne dla rodzimych gatunków, a także ryby introdukowane poza naturalnym zasięgiem. Nie każdy gatunek obcy staje się inwazyjny, ale część z nich silnie przekształca ekosystemy i konkuruje z fauną rodzimą.

Kontakt zwierząt wodnych z człowiekiem i zasady bezpiecznej obserwacji

Zwierzęta występujące w wodzie często żyją blisko człowieka: w miejskich rzekach, stawach, portach, na plażach, przy pomostach i na obszarach rekreacyjnych. To nie znaczy jednak, że są oswojone. Obserwacja powinna odbywać się z dystansu, bez karmienia, płoszenia i wchodzenia w miejsca rozrodu, gniazdowania lub odpoczynku.

Szczególnej ostrożności wymagają kolonie ptaków wodnych, miejsca składania jaj przez żółwie morskie, nory brzegowe zimorodków, rozlewiska płazów oraz łachy wykorzystywane przez foki do odpoczynku. Nie należy podnosić płazów, wyławiać ryb czy zbierać dużych bezkręgowców dla zabawy. Najlepsza obserwacja to taka, która nie zmienia zachowania zwierzęcia i nie niszczy siedliska.

W przypadku użądlenia, ukąszenia lub kontaktu z potencjalnie niebezpiecznym organizmem wodnym przy niepokojących objawach należy skontaktować się z lekarzem lub odpowiednimi służbami. Dotyczy to zwłaszcza regionów, gdzie występują silnie parzące meduzy, jadowite ryby lub gady.

Ciekawostki o zwierzętach żyjących w wodzie

• Wieloryby i delfiny oddychają powietrzem atmosferycznym, mimo że całe życie spędzają w wodzie.
• Niektóre ryby, jak węgorz europejski, odbywają bardzo długie migracje między wodami śródlądowymi a oceanem.
• Bóbr europejski potrafi całkowicie zmienić lokalny krajobraz hydrologiczny, tworząc nowe rozlewiska.
• Kormorany nurkują aktywnie za rybami, a po wyjściu z wody często suszą skrzydła na słońcu i wietrze.
• Małże słodkowodne filtrują wodę, wychwytując drobne cząstki organiczne i zawiesinę.
• Larwy ważek są wodne i drapieżne, choć dorosłe ważki żyją w powietrzu.
• Żółwie morskie wracają na plaże lęgowe, kierując się między innymi polem magnetycznym Ziemi.
• Plankton, choć najczęściej niewidoczny gołym okiem, podtrzymuje funkcjonowanie wielu sieci pokarmowych.
• Wydra może zamykać uszy i nozdrza podczas nurkowania.
• Niektóre ryby denne mają ubarwienie maskujące niemal idealnie dopasowane do podłoża.

FAQ

Jakie zwierzęta żyją w wodzie słodkiej?

W wodzie słodkiej żyją między innymi szczupak, okoń, sandacz, sum, pstrąg potokowy, wydra europejska, bóbr europejski, żaby, traszki, kaczki, perkozy oraz liczne małże, ślimaki, raki i larwy owadów.

Jakie zwierzęta żyją w morzach i oceanach?

W morzach i oceanach występują ryby morskie, delfiny, wieloryby, foki, żółwie morskie, mewy, rybitwy, meduzy, kraby, krewetki, małże, ośmiornice, koralowce i wiele innych bezkręgowców.

Czy wszystkie zwierzęta wodne oddychają skrzelami?

Nie. Skrzela mają ryby i wiele bezkręgowców, ale ssaki wodne oraz ptaki oddychają płucami i muszą wynurzać się po powietrze. Płazy mogą oddychać także przez skórę, a ich sposób wymiany gazowej zmienia się wraz z rozwojem.

Jakie zwierzęta wodne są półwodne?

Do zwierząt półwodnych należą na przykład wydra, bóbr, piżmak, zaskroniec, część kaczek, czaple oraz większość płazów. Korzystają z wody intensywnie, ale niektóre czynności życiowe wykonują także na lądzie.

Dlaczego bezkręgowce są tak ważne w wodzie?

Bezkręgowce filtrują wodę, rozkładają materię organiczną, zjadają glony, polują na drobniejsze organizmy i same są pokarmem dla ryb, ptaków oraz ssaków. Bez nich wodne łańcuchy pokarmowe szybko by się załamały.

Które zwierzęta wodne są zagrożone?

Zagrożone są liczne płazy, ryby wędrowne, żółwie morskie, część ssaków morskich, małże słodkowodne i wiele gatunków związanych z mokradłami. Najczęstsze przyczyny to utrata siedlisk, zanieczyszczenie i zmiana klimatu.

Czy zwierzęta żyjące w wodzie można bezpiecznie obserwować?

Tak, ale tylko z odpowiedniej odległości i bez ingerencji. Nie należy dotykać, karmić ani ścigać zwierząt, wchodzić do kolonii lęgowych czy niszczyć roślinności przybrzeżnej. Najlepsza obserwacja jest spokojna i nieinwazyjna.