Hiena pręgowana – Hyaena hyaena

Opublikowano przez

Hiena pręgowana, Hyaena hyaena, to gatunek ssaka drapieżnego o fascynującej biologii i bogatej historii współistnienia z człowiekiem. Należy do rodziny hienowatych i wyróżnia się szeregiem morfologicznych i behawioralnych cech, które odróżniają ją od innych hien. W poniższym tekście opisuję zasięg występowania, budowę, rozmiar, umaszczenie, tryb życia, zwyczaje żywieniowe oraz kwestie związane z ochroną tego gatunku, a także mniej znane, ale interesujące fakty.

Występowanie i zasięg geograficzny

Hiena pręgowana występuje głównie w regionach Afryki północno-wschodniej i południowo-zachodniej Azji. Historycznie zasięg obejmował rozległe obszary Północnej Afryki, Bliskiego Wschodu, Arabii i części subkontynentu indyjskiego. Obecnie populacje są rozproszone i często izolowane, zwłaszcza poza Afryką, co wynika z utraty siedlisk i prześladowań.

  • W Afryce: od Maroka i północnej części Sahary przez północno-wschodnie wybrzeża aż po obszary południowej Afryki; jednak populacje północnoafrykańskie są rzadkie i fragmentaryczne.
  • Na Bliskim Wschodzie: spotykana w regionach północnego i wschodniego Arabskiego Półwyspu, w niektórych częściach Iraku, Iranu, a także w Turcji i na Kaukazie w ograniczonym zakresie.
  • W Azji Południowej: historycznie obserwowana na subkontynencie indyjskim, obecnie jej występowanie w Indiach jest sporadyczne i ograniczone do kilku rejonów.

Hiena pręgowana preferuje tereny suche, półpustynne, stepy i otwarte sawanny, chociaż adaptuje się też do górzystych obszarów i terenów przybrzeżnych. Jest gatunkiem elastycznym ekologicznym, jednak silnie zależnym od dostępności schronień (jaskiń, szczelin skalnych) i źródeł pożywienia.

Wygląd, rozmiar i budowa

Hiena pręgowana ma charakterystyczną sylwetkę: krępe ciało, stosunkowo krótkie nogi przednie i nieco dłuższe tylne, co nadaje grzbietowi lekko opadający profil. W porównaniu z hieną cętkowaną jest mniejsza i smuklejsza.

  • Rozmiar ciała: długość tułowia zwykle wynosi od około 90 do 135 cm, ogon dodaje dodatkowe 20–35 cm.
  • Wysokość w kłębie: zazwyczaj 60–80 cm.
  • Waga: waha się od około 20 do 55 kg, przy czym samce i samice wykazują niewielki dymorfizm płciowy — samce bywają nieco większe.
  • Czaszka i zęby: mocne szczęki i zaawansowany zgryz przystosowany do miażdżenia kości; uzębienie pozwala na efektywne konsumowanie twardych części padliny.

Budowa ciała sprzyja polowaniu i przemieszczaniu się po nierównym, kamienistym terenie — stosunkowo długie tylne kończyny umożliwiają krótkie, szybkie skoki i zwrotność. Hiena pręgowana ma dobrze rozwinięte mięśnie żuchwowe, co przekłada się na siłę uścisku szczęk i zdolność do rozdrabniania kości.

Umaszczenie i cechy zewnętrzne

Najbardziej charakterystycznym elementem wyglądu jest umaszczenie: na jasnoszarym lub brązowawym tle występują poprzeczne, ciemne pręgi — stąd polska nazwa gatunku. Pręgi mogą być wyraźne lub mniej rzucające się w oczy, w zależności od regionu i osobniczych wariacji. Ogon często jest puszysty z jaśniejszą końcówką.

  • Futro: krótkie i szorstkie, dobrze chroniące przed słońcem i kurzem.
  • Maska i twarz: twarz jest stosunkowo wąska, z wyraźnymi, ciemnymi plamami wokół oczu u niektórych osobników.
  • Uszy: stosunkowo duże i ruchliwe — pełnią ważną rolę w termoregulacji i wykrywaniu dźwięków.

Warto podkreślić, że u młodych osobników pręgi są często bardziej kontrastowe, a wraz z wiekiem futro może się nieznacznie wycierać, co zmienia widoczność pasów.

Tryb życia i zachowanie

Hiena pręgowana jest zwierzęciem przeważnie nocnym i zmierzchowym, chociaż w niektórych obszarach wykazuje aktywność dzienną, zwłaszcza tam, gdzie brak presji ze strony ludzi. To samotnik lub zwierzę żyjące w niewielkich grupach rodzinnych — w przeciwieństwie do hieny cętkowanej, u której występują złożone struktury klanowe, hiena pręgowana prowadzi bardziej intymny i rozproszony tryb życia.

Zakres terytorialny i schronienia

Samce i samice mają własne, często zachodzące na siebie zakresy, których wielkość zależy od dostępności zasobów. Schronienia znajdują w skałach, jaskiniach i rozpadlinach; wykopują rzadziej niż inne drapieżniki. W okresie upalnych dni odpoczywają w cieniu, a w chłodniejszych nocach aktywnie polują lub przeszukują teren w poszukiwaniu padliny.

Aktywność i ruch

Hieny pręgowane przemieszczają się na znaczących dystansach w poszukiwaniu pożywienia, potrafią pokonywać wiele kilometrów w nocy. Są sprawne i zwinne, potrafią wspinać się po skałach i manewrować w trudnym terenie.

Dieta i sposób zdobywania pokarmu

Hiena pręgowana jest głównie padlinożercą, ale jej dieta jest wszechstronna i opportunistyczna. Konsumuje:

  • padlinę większych ssaków (pozostałości po lwie, gepardzie lub innych drapieżnikach),
  • małe ssaki, ptaki, gady i owady,
  • jaja i owoce w razie potrzeby,
  • resztki po ludziach w pobliżu osad (np. odpadki), co czasami prowadzi do konfliktów.

Hiena pręgowana rzadziej poluje na duże, żywe ofiary niż hieny cętkowane; częściej korzysta z okazji i żyje jako nektarzysta padliny. Ma silne szczęki pozwalające kruszyć kości, ale w mniejszym stopniu niż hieny cętkowane, które są w tym względzie najwybitniejszymi „specjalistami”. W wielu ekosystemach hiena pręgowana odgrywa ważną rolę sanitarną, oczyszczając środowisko z rozkładających się szczątków.

Rozmnażanie i rozwój młodych

Rozród u hien pręgowanych ma kilka interesujących elementów. Okres godowy i rozrodczość zależą od regionu i dostępności zasobów, lecz przeciętnie:

  • Okres ciąży trwa około 90–100 dni.
  • Mioty liczą zazwyczaj 1–4 młode.
  • Młode są początkowo bardzo wrażliwe i pozostają w norze lub jaskini przez pierwsze tygodnie życia.
  • Karmienie jest prowadzone przez samicę; młode zaczynają przyjmować stały pokarm po kilku tygodniach, a pełną niezależność osiągają po kilku miesiącach.

Females wykazują silny instynkt opiekuńczy; rodzina często pomaga w wychowaniu, a młode uczą się polowania przez obserwację i praktykę. Długość życia w środowisku naturalnym zwykle wynosi do 12 lat, choć w niewoli hieny dożywają nawet powyżej 20 lat.

Relacje społeczne i komunikacja

Hiena pręgowana komunikuje się za pomocą bogatego repertuaru dźwięków, zapachów i mowy ciała. Typowe sygnały to charczące krzyki, warczenia, piski i dźwięki służące do ostrzegania lub wezwania partnera. Używają gruczołów zapachowych do oznaczania terytorium, a także wykonywania rytuałów zapachowych przy wejściu do kryjówek.

Interakcje pomiędzy osobnikami są mniej agresywne niż u hien cętkowanych, lecz hierarchia w małych grupach może być wyraźna, zwłaszcza przy dostępie do pokarmu i miejsc rozrodu. Hiena pręgowana potrafi też współżyć pokojowo z innymi drapieżnikami, korzystając z ich zdobyczy w sposób niekonfliktowy, choć konflikty o łatwy łup się zdarzają.

Zagrożenia, ochrona i status populacji

Główne zagrożenia dla hieny pręgowanej to utrata siedlisk spowodowana ekspansją rolnictwa, urbanizacja, prześladowania ze strony ludzi (zabijanie jako szkodnik lub dla ochrony drobiu), a także zmniejszająca się dostępność naturalnej padliny z powodu spadku populacji dużych roślinożerców. W niektórych rejonach kłusownictwo i handel częściami ciała dla rzekomych właściwości magicznych stanowią dodatkowy problem.

Międzynarodowe organizacje i lokalne programy ochrony starają się monitorować populacje, tworzyć strefy ochronne oraz edukować społeczności lokalne, by zmniejszyć konflikty. Status ochronny w Czerwonej Liście IUCN bywa zmienny w zależności od regionu; w niektórych krajach gatunek jest zagrożony lub lokalnie wymarły.

Ciekawostki i inne informacje

  • Hiena pręgowana była udomowiona w starożytnym Egipcie i pojawia się w licznych mitach i opowieściach kulturowych; jej obecność w sztuce i literaturze świadczy o długiej historii kontaktów z ludźmi.
  • Zachowania żywieniowe czynią z niej ważnego „sanitariusza” ekosystemu — przyczynia się do ograniczania ognisk chorób poprzez szybkie usuwanie padliny.
  • W porównaniu z hieną cętkowaną, hiena pręgowana jest bardziej samotnicza i mniej agresywna w stosunku do współtowarzyszy, co wpływa na jej rolę ekologiczną.
  • Pręgi na futrze nie są jedynym elementem kamuflażu — ich rozmieszczenie pomaga w rozbiciu sylwetki zwierzęcia podczas polowania i ukrywania się wśród skał i roślinności.
  • W badaniach genetycznych hien pręgowanych zaobserwowano interesujące różnice między populacjami, co sugeruje możliwość istnienia podgatunków lub lokalnych adaptacji.

Podsumowanie

Hiena pręgowana (Hyaena hyaena) to gatunek o bogatej ekologii i interesującym zestawie adaptacji do życia w suchych i półsuchych środowiskach. Jej dieta i zachowania decydują o roli, jaką odgrywa w ekosystemie jako sprzątacz i oportunistyczny drapieżnik. Mimo że nie jest tak dobrze znana jak hiena cętkowana, zasługuje na uwagę badaczy i ochroniarzy, ponieważ jej przetrwanie jest ściśle związane ze stanem ekosystemów i relacją ludzi z dziką przyrodą. Ochrona tego gatunku wymaga zarówno działań na poziomie lokalnym (ograniczanie konfliktów, zabezpieczanie siedlisk), jak i międzynarodowych programów monitoringu i badań, które pozwolą lepiej poznać jego potrzeby i strategie przetrwania.