Gacek wielki – Plecotus auritus

Opublikowano przez

Gacek wielki, znany również pod naukową nazwą gacek wielki – Plecotus auritus, to jeden z najbardziej rozpoznawalnych przedstawicieli fauny nietoperzy w Europie. Charakterystyczną cechą tego ssaka są niezwykle wydłużone i szerokie uszy, które nadają mu niemal „sowy” wygląd. W niniejszym artykule przyjrzymy się jego rozmieszczeniu, morfologii, trybowi życia, zwyczajom łowieckim oraz wyzwaniom ochronnym, jakie stoją przed tym gatunkiem.

Występowanie i zasięg

Gacek wielki występuje przede wszystkim na obszarze Palearktyki zachodniej. Jego naturalny zasięg obejmuje dużą część szeroko pojętej Europy — od Wysp Brytyjskich i Irlandii na zachodzie, przez Skandynawię na północy, po obszary Europy Środkowej i Wschodniej, a także częściowo tereny Azji Mniejszej i Kaukazu. W niektórych regionach jego obecność sięga obszarów przyległych do Morza Śródziemnego; w północnych partiach zasięg jest ograniczony przez klimat.

W skali lokalnej gacek wielki preferuje tereny zróżnicowane krajobrazowo: parki miejskie, ogrody, skraje lasów, stare sady, a także obszary wiejskie z rozproszonymi budynkami gospodarczymi. W miastach bywa spotykany w strychach i starych budowlach. Wszystkie te miejsca zapewniają mu dostęp do licznych kryjówek oraz bogatej oferty pokarmowej.

Budowa, rozmiary i umaszczenie

Gacek wielki to zwierzę stosunkowo niewielkie, ale o bardzo charakterystycznej budowie. Jego najważniejsze cechy morfologiczne to:

  • duże uszy — wydłużone, sięgające często tylnej części ciała; ułożone przy głowie tworzą typowy „kapelusz” detekcyjny, ułatwiający lokalizację zdobyczy;
  • kształt głowy — spłaszczona, z długim, zwężającym się pyskiem;
  • skrzydła — stosunkowo szerokie i zaokrąglone, co sprzyja wolnemu i zwrotnemu lotowi w gęstej roślinności;
  • ogon — częściowo osłonięty błoną ogonową (uropatagium).

Przykładowe wymiary (wartości orientacyjne):

  • długość ciała: około 40–50 mm;
  • długość przedramienia (forearm): ok. 38–45 mm;
  • długość uszu: nawet do 30–40 mm;
  • waga: typowo 6–12 g.

Umaszczenie jest zwykle brunatnoszare, z jaśniejszym spodem. Futro jest gęste i miękkie, co pomaga zachować ciepło podczas chłodniejszych nocy. Ubarwienie może się nieco różnić w zależności od regionu geograficznego oraz wieku osobnika; młode są często nieznacznie jaśniejsze.

Jak wygląda: cechy wyróżniające

Najłatwiejszym do zauważenia elementem budowy są oczywiście uszy. U gatunku tych uszy są nie tylko długie, ale i bardzo ruchome — nietoperz potrafi je ustawiać, wyławiając sygnały dźwiękowe z otoczenia. Długi, wyraźny wypukły tragus (wydłużona błona ucha wewnętrznego) pomaga w kierunkowaniu dźwięków. Sylwetka podczas spoczynku jest kompaktowa: zwinięty nietoperz przypomina brunatno-szary kłębek z wyraźnie widocznymi uszami.

Tryb życia i zachowanie

Gacek wielki prowadzi głównie nocny tryb życia. W ciągu dnia przebywa w kryjówkach, które wybiera ostrożnie — mogą to być szczeliny w murach, przestrzenie pod dachówkami, stare strychy, a także dziuple drzew i szczeliny skalne. Na zimę migruje do chłodniejszych, ale bezpiecznych zimowisk, takich jak jaskinie, piwnice, schrony czy stare kopalnie, gdzie warunki termiczne są stabilne.

To gatunek wykazujący dużą elastyczność w wyborze miejsc odpoczynku: pojedyncze samce i samice mogą spać samotnie, ale w okresie letnim tworzą się niewielkie kolonie lęgowe. Kolonie te rzadko są bardzo duże — zwykle liczą od kilku do kilkudziesięciu osobników, choć sporadycznie mogą być większe.

Polowanie i dieta

Głównym sposobem zdobywania pożywienia przez gacka wielkiego jest tzw. gleaning — czyli chwytanie zdobyczy z powierzchni liści, pni drzew czy innych obiektów przy użyciu słuchu oraz krótkich impulsów echolokacyjnych. Dzięki wyczulonym słuchowym zdolnościom potrafi wykryć drobne owady poruszające się na liściach, pajęczyny z pajęczynami, a także owady biegające po ziemi. Dieta obejmuje głównie:

  • motyle i ich gąsienice (moth),
  • muchówki (muchy, komary),
  • chrząszcze,
  • pajęczaki (pająki),
  • rzadziej inne drobne bezkręgowce.

Gatunek ten potrafi łączyć strategie łowieckie: używa czułego słuchu do wychwytywania ruchu zdobycz, jednocześnie emitując echolokację o stosunkowo niskiej intensywności, aby nie zdradzać swojej pozycji i jednocześnie uzyskać informacje o odległości i strukturze otoczenia. Dzięki temu jest w stanie polować w gęstej roślinności, gdzie szybki lot byłby utrudniony.

Aktywność i ekologia

Aktywność szczytowa przypadza na pierwszą część nocy, choć nietoperze są aktywne również w późnych godzinach nocnych. Preferują obszary podmiejskie, ogrody, stare sady i skraje lasów liściastych, gdzie występuje duża różnorodność i gęstość owadów. Często korzystają z linii drzew, żywopłotów i zadrzewień przyzagrodowych jako korytarzy łowieckich.

W kontekście ekologicznym gacek wielki pełni rolę kontrolera populacji owadów, co ma znaczenie dla rolnictwa oraz dla redukcji uciążliwości owadów nocnych w środowisku ludzkim. Jego obecność świadczy o zachowaniu fragmentów naturalnego środowiska w krajobrazie rolniczym i miejskim.

Rozmnażanie i rozwój

Sezon rozrodczy zaczyna się na wiosnę. Samice zakładają kolonie lęgowe, w których rodzi się zazwyczaj jedno młode rocznie; zdarzają się jednak przypadki dwójki młodych. Samica odżywia młode mlekiem, a młode osiągają zdolność do lotu po kilku tygodniach. Ciekawą cechą wielu nietoperzy, w tym gacka wielkiego, jest mechanizm opóźnionego zapłodnienia: zapłodnienie komórki jajowej może być odłożone do wiosny po okresie kopulacji jesienią, co pozwala zsynchronizować rozwój płodu z korzystniejszymi warunkami środowiskowymi.

Dojrzałość płciową osiągają w następnym sezonie po urodzeniu. Długość życia w warunkach naturalnych może sięgać kilkunastu lat; w sprzyjających warunkach pojedyncze osobniki mogą żyć ponad 20 lat.

Zagrożenia i ochrona

Pomimo że stan populacji Plecotus auritus nie jest uznawany za krytyczny na poziomie globalnym, lokalne populacje mogą doświadczać spadków z powodu kilku czynników:

  • utrata naturalnych siedlisk, szczególnie starych drzew z dziuplami;
  • intensyfikacja rolnictwa i nadmierne stosowanie pestycydów, które zmniejszają dostępność pokarmu;
  • niszczenie lub zaburzenia kryjówek (remonty starych budynków, zamurowywanie szczelin);
  • zakłócenia w zimowiskach (wejścia do jaskiń, piwnic itp.);
  • zmiany klimatyczne wpływające na fenologię owadów i dostępność pożywienia.

Ochrona gatunku opiera się na zachowaniu i ochronie siedlisk letnich i zimowych, tworzeniu i utrzymaniu korytarzy ekologicznych, a także edukacji społecznej dotyczącej znaczenia nietoperzy. Wiele krajów objęło nietoperze ochroną prawną, zakazując niszczenia kryjówek i wprowadzając programy monitoringu populacji.

Ciekawe informacje i adaptacje

  • Wyjątkowo rozwinięty słuch umożliwia wykrywanie niemal bezgłośnego poruszania się owadów po liściach, co czyni z gacka skutecznego łowcę w warunkach ograniczonej widoczności.
  • Echolokacja u tego gatunku jest zazwyczaj cicha i krótkoczasowa — przez to detektory nietoperzy mają z nimi czasem problemy, a obserwatorzy łatwo mogą ich nie zauważyć.
  • Ze względu na szerokie, zaokrąglone skrzydła, lot jest powolny, bardzo zwrotny i dobrze dostosowany do lasów oraz zarośli — gacek unika szerokich i szybkich przelotów nad otwartymi przestrzeniami, preferując krawędzie zadrzewień.
  • Gacek wielki potrafi zmieniać miejsce odpoczynku bardzo często — jest to strategia redukująca ryzyko odkrycia przez drapieżniki czy ludzi.

Monitoring i współpraca człowieka

Monitorowanie populacji odbywa się przez akustyczne pomiary aktywności nietoperzy, przeglądy kryjówek i inwentaryzacje zimowisk. W działania ochronne angażują się zarówno organizacje pozarządowe, jak i instytucje naukowe. W ramach praktycznych programów ochronnych stosuje się instalację budek dla nietoperzy, zachowanie starych drzew i fragmentów naturalnej roślinności w krajobrazie rolniczym, a także edukację właścicieli zabytkowych budynków, by przy remontach uwzględniali potrzeby nietoperzy.

Podsumowanie

Gacek wielki (Plecotus auritus) to fascynujący przedstawiciel nietoperzy, rozpoznawalny dzięki dużym uszom i specyficznemu trybowi łowieckiemu, opartemu na doskonałym słuchu i subtelnej echolokacji. Występuje na rozległym obszarze Europy i części Azji, adaptując się do różnych typów krajobrazu, ale jednocześnie reagując negatywnie na utratę naturalnych kryjówek i spadek dostępności pokarmu. Ochrona tego gatunku wymaga ochrony siedlisk, odpowiedzialnej gospodarki przestrzennej oraz działań edukacyjnych, by zachować obecność tego cennego, nocnego łowcy w krajobrazie przyszłych pokoleń.